Ostatni weekend sierpnia w Cansiglio: pełnia, las i kultura cymbryjska

W drugiej połowie sierpnia Cansiglio zmienia oddech. Poranki otwierają się mgłą unoszącą się nad dnem kotliny jak jezioro widmo, łąki kośne pustoszeją, a w lesie światło pada niżej i dłużej. To moment, w którym płaskowyż przestaje być wycieczką za miasto i wraca do tego, czym jest: lasem.

Właśnie gdy lato się żegna, program Eventi Cansiglio 2026 skupia w ostatni weekend miesiąca swoją najintensywniejszą sekwencję. Idzie się wieczorem, z księżycem wysoko nad bukami. Zatrzymuje się, żeby posłuchać lasu, zamiast go przemierzać. Zwiedza się ogród botaniczny, który na kilku hektarach gromadzi niemal całą florę płaskowyżu, wchodzi do muzeum opowiadającego tysiąclecia ludzkiej obecności, a na koniec ogląda grupę tancerzy poruszających się między drzewami.

Trzy dni, żeby zrozumieć, dlaczego Cansiglio – kilkadziesiąt kilometrów od najczęściej fotografowanych Dolomitów – jest po prostu czymś innym.

Cansiglio to nie (tylko) las

Kto przyjeżdża na Pian del Cansiglio pierwszy raz, ma kłopot z zaszufladkowaniem tego miejsca. To nie dolina i nie szczyt: to wielka kotlina krasowa zawieszona na wysokości około tysiąca metrów, płaskowyż Prealp na pograniczu Wenecji Euganejskiej i Friuli-Wenecji Julijskiej, z równiną dzieloną między belluńskie gminy Tambre i Farra d’Alpago oraz trevigiańską Fregonę. Pośrodku łąki kośne i pastwiska; dookoła jeden z najrozleglejszych lasów bukowych Włoch.

Ten las ma biografię polityczną. Przez wieki był Gran bosco da reme di San Marco – wielkim lasem wioseł św. Marka: Republika Wenecka poddała go bardzo surowemu zarządowi, bo stąd pochodziły wiosła dla galer Arsenału. Regulowane wyręby, policzone drzewa, straże, zakazy. To jedna z pierwszych udokumentowanych form planowej gospodarki leśnej w Europie i nieprzypadkowo dziś Veneto Agricoltura – regionalna agencja zarządzająca lasem państwowym – nazywa obszar Pian del Cansiglio Lasem Dożów: pierwszym na świecie, który uzyskał certyfikat PEFC za usługę ekosystemową ochrony bioróżnorodności.

Dla idącego pieszo efekt jest taki, że las prawie nigdy nie przypomina dolomickiej pocztówki: żadnych iglic, żadnych piargów. Raczej szare kolumny buków po horyzont, leje krasowe, torfowiska, krasowa studnia Bus de la Lum i cisza, jaką latem trudno znaleźć gdzie indziej w prowincji Belluno. Jeśli szukacie spektakularnych miejsc bez tłumów, Cansiglio jest prawdopodobnie najbardziej dostępnym z nich.

Cymbrowie z Cansiglio: społeczność przybyła z Roany

W lesie są nie tylko drzewa. Są drewniane wioski, polany o nazwach, które nie brzmią po włosku, kościółek, cmentarz. To ślady Cymbrów z Cansiglio – i warto być precyzyjnym: ogólnikowa formuła „starożytna ludność germańska” nie oddaje sprawiedliwości historii znacznie węższej i dobrze udokumentowanej.

Rodziny cymbryjskie z Cansiglio nie przybyły z Europy Północnej. Przybyły z Roany, jednej z Siedmiu Gmin płaskowyżu vicentyńskiego, gdzie od wieków mieszkała społeczność mówiąca po cymbryjsku – archaiczną odmianą germańską. Tradycja ustna umieszcza pierwsze osadnictwo w 1707 roku, ale samo Stowarzyszenie Kulturalne Cymbrów z Cansiglio, strażnik tej pamięci, nazywa tę datę legendą i sytuuje pierwszą imigrację u progu XIX wieku, ułatwioną przywilejami nadanymi przez dowództwo Arsenału. Pierwszą udokumentowaną postacią jest Giobatta Azzalini, urodzony w Roanie w 1772 roku i osiadły w Pian dei Lovi.

Przybywali dla buka. Poza wyrębem przywieźli do Cansiglio rzemiosło scatolerów: rzemieślników potrafiących wyrabiać z drewna bardzo cienkie deseczki na pudełka, sita i przedmioty codziennego użytku, sprzedawane daleko poza granicami Wenecji Euganejskiej. Wokół tej pracy powstało osiem wiosek – Le Rotte, Vallorch, Pich, Pian Osteria, Val Bona, Campon, Canaie, Pian dei Lovi – z których dziś tylko Campon i Pian Osteria są stale zamieszkane. Historyczne nazwiska są cztery: Azzalini, Bonato, Gandin, Slaviero.

Język cymbryjski niemal zamarł w ciągu XX wieku, ale społeczność jest uznana za historyczno-językową mniejszość, a jej pamięć bynajmniej nie została zarchiwizowana: Stowarzyszenie Kulturalne Cymbrów z Cansiglio ma siedzibę właśnie w cymbryjskiej wiosce Pian Osteria w gminie Tambre. To mało znany element mozaiki tradycji ludowych Dolomitów Belluńskich.

Piątkowy wieczór: Cansiglio w blasku księżyca

Wydarzenie otwierające weekend jest też najbardziej sugestywne. O 20.00 w piątek 28 sierpnia Oddział Karabinierów ds. Bioróżnorodności z Vittorio Veneto prowadzi uczestników na wieczorny spacer po lesie: oficjalny kalendarz opisuje go po prostu jako moment, w którym słońce zachodzi i ustępuje miejsca księżycowi w pełnym blasku.

To nie retoryczna figura. Oddział ds. Bioróżnorodności to wyspecjalizowana struktura Karabinierów zarządzająca państwowymi rezerwatami przyrody, w tym Cansiglio: to znaczy, że idzie się w towarzystwie tych, którzy tym lasem administrują przez cały rok, a zwykle nie opowiadają o nim zwiedzającym.

Sobotni poranek: kąpiel leśna

O 9.30 w sobotę 29 sierpnia przewodnicy NaturalMenteGuide proponują Bagno di Foresta, czyli kąpiel leśną, którą organizatorzy opisują jako praktykę świadomego zanurzenia w naturze, pomyślaną tak, by obniżyć stres i poprawić samopoczucie psychiczne i fizyczne.

Poza definicjami idea jest prosta i dość radykalna w porównaniu z tym, jak zwykle chodzi się po górach: nie chodzi o to, żeby gdzieś dojść. Idzie się bardzo mało, stoi bardzo dużo, a czas wykorzystuje się na słuchanie – wiatru w koronach, skrzypienia drewna, ptaków – i na dostrzeganie szczegółów, które w tempie wycieczki umykają: mchu na powalonym pniu, zapachu bukowej ściółki, tych kilku stopni, które traci się, przechodząc z polany w cień. Cansiglio, ze swoją jednorodną buczyną i bez rozpraszających panoram, jest do tego miejscem niemal idealnym.

Autorzy pod pełnią księżyca

O 17.00, również w sobotę, Prealpi Cansiglio Hiking proponuje Autori sotto la luna piena: wycieczkę splatającą marsz z literaturą w późnym popołudniu osuwającym się ku wieczorowi. Oficjalny kalendarz nie precyzuje autorów, trasy ani zasad uczestnictwa – te szczegóły trzeba pytać bezpośrednio u organizatora, który z takich wydarzeń, od ziół Cansiglio po rezerwat przyrody Piaie Longhe-Millifret, uczynił swoją małą specjalność.

Niedziela: botanika, historia i taniec

Niedziela to dzień do przeżycia powoli, bo program niemal sam rysuje trasę: rano ogród botaniczny, po południu muzeum, powrót do ogrodu na finał. Trzy miejsca oddalone od siebie o kilkaset metrów i trzy różne sposoby czytania tego samego lasu.

Alpejski Ogród Botaniczny „Giangio Lorenzoni”

Ogród nosi imię botanika Giovanniego Giorgia Lorenzoniego, wykładowcy Uniwersytetu w Padwie, który w latach sześćdziesiątych stworzył jego pierwszy zalążek; patronat nadano w 1994 roku, a dla publiczności ogród otwarto w lipcu 1995. Rozciąga się na około trzech hektarach na kilku poziomach, na wysokości tysiąca metrów, i należy do Veneto Agricoltura: opiekuje się nim i udostępnia je zwiedzającym Stowarzyszenie Przyrodnicze Lorenzoni.

To nie park ozdobny, lecz rekonstrukcja siedlisk masywu Cansiglio-Cavallo. Są tu tereny podmokłe – torfowiska, kałuże pasterskie, wilgotne łąki, wielka lama z kolekcją wierzb alpejskich i rzadkościami takimi jak rosiczka czy fiołek błotny; zbiorowiska leśne, od grabów i dębów piętra pogórza po buczyny, jedliny i świerczyny; zarośla kosodrzewiny i olszy zielonej stabilizujące stoki lawiniaste; łąki kośne i polany; rośliny wysokogórskie z wyleżysk i piargów; oraz rabaty roślin leczniczych. Uprawianych gatunków jest dziś około tysiąca, a deklarowanym celem jest dojście do tysiąca pięciuset opisanych w okolicy.

Zwiedzanie z przewodnikiem w soboty i niedziele, o 10.30 i o 15.00, jest wliczone w bilet wstępu.

Muzeum Człowieka: od buka do jodły

O 15.00 Regionalne Muzeum Człowieka w Cansiglio, mające siedzibę w dawnych koszarach leśnych w cymbryjskiej wiosce Pian Osteria i będące zarazem Ośrodkiem Etnograficznym i Kultury Cymbryjskiej, proponuje zwiedzanie z przewodnikiem Cansiglio: od buka do jodły.

Tytuł jest mniej techniczny, niż się wydaje, bo relacja między bukiem a jodłą to dokładnie punkt, w którym historia naturalna i historia ludzka Cansiglio się stykają: skład lasu, który dziś widzimy, nie wynika tylko z klimatu i gleby, ale też z wieków decyzji – weneckich w sprawie drewna na wiosła, dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych w sprawie zalesień. Muzeum zresztą zaczyna z bardzo daleka: przechowuje zabytki archeologii prehistorycznej, od wyrobów neandertalskich po te Homo sapiens, oraz wielkie pnie i szczątki roślinne wydobyte z torfowiska Palughetto, dokumentujące zmiany klimatu płaskowyżu. Potem przychodzą działy o pracy w lesie, o wypale węgla drzewnego i o kulturze cymbryjskiej. Kto zwiedził Muzeum Etnograficzne Dolomitów w Seravelli, odnajdzie tu podobne podejście, zastosowane jednak do jednego tylko lasu.

NEL BOSCO ombra e luce

Finał, o 16.30 w ogrodzie botanicznym, jest najbardziej nieoczekiwaną częścią programu. NEL BOSCO ombra e luce („W lesie: cień i światło”) to praca Roberty Claren, wykonywana przez grupę tańca współczesnego over 60 z CTR Centro Teatrale di Ricerca z Giudekki: taneczne działania między drzewami, do muzyki od Uncle Meat Franka Zappy po Find Me Forest Blakk, od Normy Belliniego przez Traviatę Verdiego po Requiem Mozarta.

Ciała już niemłode, poruszające się w lesie liczącym wieki, przy świetle końca sierpnia zapadającym między bukami: to rzecz, jakiej trudno szukać w górskim kalendarzu imprez, i prawdopodobnie najlepszy powód, żeby zostać w Cansiglio do wieczora.

Inny pomysł na góry

Cansiglio nie konkuruje z Dolomitami: wykonuje inny zawód. Nie ma szczytu do zdobycia ani ściany do sfotografowania o świcie – i właśnie dlatego zmusza do zwolnienia. Tutaj krajobrazu nie konsumuje się wzrokiem: przemierza się go pieszo i słucha. Dlatego tak dobrze działa weekend zbudowany wokół wieczornego spaceru, godziny ciszy między bukami i wizyty w muzeum.

Jeśli szukacie sposobu na zamknięcie lata bez kolejek i bez czekania, to jedno z miejsc Dolomitów Belluńskich, które odwdzięcza się najbardziej – i pozostaje w zasięgu ręki także poza sezonem, dla tych, którzy szukają trekkingu i wędrówek z dala od najbardziej wydeptanych szlaków. Potem, na drogę powrotną, jest cały zjazd ku weneckiemu miasteczku Serravalle: ta sama Serenissima, która tu na górze liczyła drzewa, tam na dole budowała pałace.

Zdjęcie na okładce: popołudniowe światło wśród buków Lasu Cansiglio. Fot.: AnnaEsse5, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.