Dlaczego przełęcze Dolomitów tak się nazywają? Pochodzenie i historia ich nazw

🟢 Udokumentowane – wyjaśnienie ma oparcie w miarodajnym, weryfikowalnym źródle językoznawczym lub historycznym.

🟡 Prawdopodobne – wyjaśnienie proponują poważni badacze i jest ono spójne z danymi, ale pozostaje margines niepewności.

🟠 Hipoteza lub pochodzenie sporne – wyjaśnienie krąży, ale źródła są nieliczne, rozbieżne albo nie sięgają weryfikowalnego opracowania.

🔵 Tradycja lub legenda – opowieść ludowa, cenna jako dziedzictwo kulturowe, ale nie jako dowód językowy.

⚪ Do zbadania – brak wiarygodnego źródła: pochodzenie nazwy nie zostało jeszcze ustalone.

Passo Giau 2.236 m · San Vito di Cadore – Colle Santa Lucia

Jof de Giau (ladyński fodom) · Śuogo de Jou (ladyński ampezzański)

ZnaczenieNazwą właściwą jest Giau / Jou. W obu formach ladyńskich poprzedza ją wyraz pospolity, który sam znaczy już „jarzmo, przełęcz”: jof w fodom, śuogo po ampezzańsku.

Skąd pochodzi nazwaTreccani dokumentuje to słowo. Pod hasłem giógo etymologia to łacińskie iŭgum, a w szóstym znaczeniu czytamy: „Przełęcz górska; termin pojawia się w toponimach alpejskich […] często w wariantach gwarowych (ladyński dolomicki giou, giau)”. Forma giau jest więc odnotowana przez ogólnokrajowy słownik jako ladyńsko-dolomicki wariant słowa giogo w znaczeniu przełęczy i jako element wchodzący w nazwy miejsc w Alpach. W sąsiednim Comelico ta sama łacińska podstawa jest udokumentowana dla Zovo w opracowaniu z udziałem Giovana Battisty Pellegriniego. Nieodkryty pozostaje tylko jeden centymetr: Treccani nie wymienia wyraźnie tej przełęczy, jak robiła to przy staulanza. Krąży ponadto tłumaczenie „rozległe pastwisko”, dla którego nie znaleźliśmy żadnego źródła: Giau rzeczywiście jest wielkim historycznym pastwiskiem, ale dotyczy to historii miejsca, nie pochodzenia słowa.

Historia, którą opowiadaTutaj dokumentacja jest natomiast bardzo obfita i opowiada dwa i pół wieku sporu. Inwentarz Grenzakten Tyrolskiego Archiwum Krajowego w Innsbrucku przechowuje wyrok rozjemczy w sprawie granic łąk „na monte Giau” z 22 września 1445, arbitraż komisji wenecko-tyrolskiej z 1582 dotyczący granic „na monte Giau i Ambrizzola”, spory między Ampezzo a San Vito o lasy i pastwiska z lat 1557-1590, dwa rękopiśmienne tomy z 1752 zatytułowane „San Vito przeciw Ampezzo o monte Giau” i wreszcie konwencję graniczną z 20 sierpnia 1779. Na przełęczy wciąż widać słup graniczny oddzielający Republikę Wenecką od Cesarstwa Austriackiego. Znacznie wcześniej, na Forcella Giau, Istitut Ladin Micurà de Rü dokumentuje stanowisko mezolityczne: ludzi, którzy przychodzili tu polować już osiem tysięcy lat przed Chrystusem.

Dziś Giau jest przede wszystkim legendarnym podjazdem: jeśli interesuje Was strona kolarska, piszemy o niej w notce poświęconej Passo Giau na rowerze.

🟢 Udokumentowane

Poznaj całą historię Passo Giau →

Passo Falzarego 2.105 m · Cortina d’Ampezzo – Livinallongo

El Fouzàrgo (ladyński ampezzański) · Jou de Fauzare (ladyński fodom) · Falzaregopass

ZnaczenieAmpezzańską nazwę Fouzàrgo wywodzi się od fòuze, „kosa”.

Skąd pochodzi nazwaWywód od fòuze pochodzi z pracy Lorenzy Russo, Pallidi nomi di monti, wydanej przez Cooperativa di Cortina w 1995 roku (w obiegu spotyka się różne dane wydawnicze tego tytułu). To źródło stoi za wszystkimi wyjaśnieniami, jakie się czyta, i jest źródłem poważnym. Pozostaje jednak otwarte pytanie, którego same źródła nie rozstrzygają: czy kosa odsyła do koszenia, czyli do terenu siana i pastwiska, czy do kształtu terenu? Lagazuoi Expo Dolomiti, które wprost cytuje Russo, zostawia obie lektury otwarte i skłania się ku przeznaczeniu pastwiskowemu. Dlatego klasyfikujemy to jako prawdopodobne, a nie udokumentowane: słowo wyjściowe jest pewne, motywacja nie.

Historia, którą opowiadaO tym, że żyło się tu z pastwiska, a nie z widoków, mówi sama instytucja: Regole d’Ampezzo wskazują Regolę Falzarego wśród pierwszych udokumentowanych, w 1237 albo 1238 roku, i przypominają, że wspólnicy z Falzarego połączyli się z tymi z Ambrizoli w XIV wieku (oficjalne strony Regole podają niezgodne daty: 1318 i 1356). Osiem wieków temu ta przełęcz była przede wszystkim dobrem wspólnym do administrowania. Droga przyszła znacznie później, w 1909 roku, wraz z ukończeniem Wielkiej Drogi Dolomickiej; a sześć lat później okolice przełęczy stały się ziemią niczyją między liniami włoską a austro-węgierską, z wojną minerską na Lagazuoi.

Po tamtym czasie zostały sztolnie i przejścia, które można zwiedzać: piszemy o nich na stronie o muzeach Wielkiej Wojny na Lagazuoi i Marmoladzie.

🟡 Prawdopodobne

Poznaj całą historię →

Passo Tre Croci 1.805 m · Cortina d’Ampezzo – Misurina

Són Zuógo (ladyński ampezzański)

ZnaczenieNazwa włoska odsyła do trzech krzyży. Nazwa ampezzańska mówi natomiast coś zupełnie innego: Són Zuógo zawiera zuógo, ampezzańskie słowo oznaczające „jarzmo, przełęcz”.

Skąd pochodzi nazwaMamy tu dwie nazwy, które wzajemnie się nie tłumaczą, i to jest ciekawe. Forma ladyńska opisuje po prostu geografię: przełęcz. Forma włoska opowiada natomiast zdarzenie. Według tradycji zgodnie przekazywanej przez wiele źródeł w lutym 1789 matka z dwojgiem dzieci, którzy wyruszyli z Auronzo di Cadore do Cortiny w poszukiwaniu pracy, zamarzli w pobliżu przełęczy; ku ich pamięci postawiono trzy drewniane krzyże, które miałyby dać nazwę przełęczy. Musimy jednak być uczciwi co do poziomu dowodu: zdarzenie znamy wyłącznie ze źródeł popularyzatorskich, zgodnych co do daty i liczby ofiar, ale niepodających nazwisk ani żadnego dokumentu. Nie udało nam się dotrzeć ani do księgi parafialnej, ani do lokalnego opracowania historycznego, które by to potwierdzało. Kaplica na Passo Tre Croci istnieje i podlega parafii w Cortinie: to tam i w księgach zmarłych należałoby domknąć weryfikację.

Historia, którą opowiadaTaka opowieść, prawdziwa czy przetworzona, mówi i tak coś rzeczywistego: jeszcze dwa wieki temu przejście zimą przez przełęcz na 1.800 metrach, by szukać pracy po drugiej stronie góry, było czymś, co się robiło, i czasem się z tego nie wracało. Krzyż na przełęczy jest zresztą stałym elementem alpejskim i nie zawsze upamiętnia nieszczęście: często oznaczał po prostu najwyższy punkt drogi.

🟠 Hipoteza / pochodzenie do zweryfikowania w źródłach pierwotnych

Passo Cimabanche 1.530 m · Cortina d’Ampezzo – Dobbiaco

Sorabànces (ladyński ampezzański) · Im Gemärk (niemiecki)

Skąd pochodzi nazwaTo przypadek, w którym wolimy powiedzieć, czego nie wiemy. Żadne ze źródeł, które sprawdziliśmy, nie proponuje etymologii Cimabanche ani Sorabànces. Istnieją ciekawe elementy leksykalne, ale nikt nie odnosi ich do tego toponimu: w ladyńskim banc oznacza „każdy występ albo stopień, zwykle poziomy, jaki napotyka się wzdłuż ściany skalnej”, według repertuaru ladyńskich terminów geograficznych Pina Videsotta; a niemiecka nazwa Im Gemärk odsyła leksykalnie do idei terytorium wytyczonego, do granicy. Rzuca się w oczy, że forma ampezzańska zaczyna się od sora („nad”), a włoska od cima („szczyt”): to różne elementy. Ale przetłumaczenie jednego przez drugie byłoby naszym wnioskiem, nie danymi. Zaznaczamy wreszcie, że niektóre rzekome dawne poświadczenia krążące w sieci, typu Summobanchi albo Summebanche, nie znalazły żadnego potwierdzenia w naszej kwerendzie: nie podajemy ich jako faktów.

Historia, którą opowiadaTo, czym przełęcz zawsze była, jest natomiast bardzo dobrze udokumentowane: granicą. Pierwszą granicę Ampezzo z Dobbiaco ustalono w 1536 roku, a akta graniczne między Sesto, Dobbiaco i Ampezzo wypełniają osiemnastowieczne teczki archiwum tyrolskiego. Do dziś biegnie tędy granica między prowincją Belluno a prowincją Bolzano, a zarazem dział wodny między dorzeczem Piawy a dorzeczem Adygi. Nieco na południe leży Ospitale z kościołem San Nicolò; w XIX wieku na przełęczy działał plac przeładunku drewna; w 1829 roku dotarła tu nowa Strada d’Alemagna, a w XX wieku, przez czterdzieści lat, Kolej Dolomicka, ze stacją na samej przełęczy.

⚪ Do zbadania

Passo Fedaia 2.057 m · Rocca Pietore – Canazei

Pas de Fedaà / Jof de Fedaia (ladyński fassański) · Fedaiapass

Znaczenie„Pastwisko dla owiec”.

Skąd pochodzi nazwaTo jedna z najpiękniejszych nazw w Dolomitach, bo pod najpotężniejszą ścianą całej grupy przechowuje pamięć o pracy najskromniejszej. Proponowany wywód sięga rekonstruowanej późnej łaciny *fetaria, „pastwisko dla owiec”, i przypisywany jest Giovanowi Battiście Pellegriniemu, Toponomastica italiana (Hoepli, 1990). Dwa niezbędne zastrzeżenia. Pierwsze: poprawna forma to *fetaria z gwiazdką, czyli forma zrekonstruowana przez językoznawców, niepoświadczona w żadnym tekście – nie „FOETARIA”, zapis spotykany czasem w sieci, którego nie znaleźliśmy w żadnym źródle. Drugie: nie mogliśmy sprawdzić strony Pellegriniego w oryginalnym tomie, a atrybucja dociera do nas z drugiej ręki. Wyjaśnienie jest spójne, pochodzi od badacza najwyższej klasy i opiera się na rdzeniu żywym do dziś w ladyńskim i weneckim (feda, owca): podajemy je jako prawdopodobne, nie jako pewne.

Historia, którą opowiadaKontekst czyni je wiarygodnym: Dizionario Toponomastico Trentino opisuje Val di Fassa jako społeczność historycznie „wyspecjalizowaną” w hodowli owiec, do tego stopnia, że ab antiquo posiadała prawa wypasu nawet na mokradłach Adygi, w dole doliny. Stada wychodziły tu latem i schodziły zimą: przełęcz była etapem tego ruchu, nie celem. Dziś sztuczne jezioro całkowicie zmieniło krajobraz, ale nazwa pozostała ta od owiec.

Od strony sportowej podjazd należy do najtrudniejszych w Dolomitach: zobacz Passo Fedaia na rowerze.

🟡 Prawdopodobne

Passo Pordoi 2.239 m · Livinallongo (Arabba) – Canazei

Jouf de Pordoi (ladyński fassański) · Jou de Pordou (ladyński fodom) · Pordoijoch

ZnaczenieNiepewne. Źródła wahają się między „łąką” a „kamieniem”.

Skąd pochodzi nazwaPordoi to znakomity przykład tego, jak eleganckie wyjaśnienie może ukrywać problem. Niemal wszędzie czyta się, że Pordoi pochodzi od pradói, „łąki, murawa”: i rzeczywiście toponomastka Giulia Mastrelli Anzilotti (Toponomastica trentina, Provincia autonoma di Trento, 2003) wyprowadza tę nazwę – przez metatezę – z łacińskiego pratum. Ale w tym samym wierszu wskazuje drugą, równie prawdopodobną możliwość: petra, „kamień”. To dwie nie dające się pogodzić etymologie i to właśnie miarodajne źródło zostawia obie otwarte. Wywód od gwarowego pradón, krążący w sieci, nie ma natomiast oparcia w żadnym źródle. Poświadczenia historyczne są dobre i dawne – Phurdau w 1260 i Monte Prodoy w 1358 – ale same nie wystarczą do wyboru między dwiema hipotezami.

Historia, którą opowiadaSzczegół często pomijany: przełęcz bierze nazwę od góry, Sass Pordoi, a nie odwrotnie. A formę z 1358 roku, Monte Prodoy, trzeba czytać z ostrożnością, o której mówiliśmy na początku: ten „monte” to z całym prawdopodobieństwem ladyńska mont, wysokie pastwisko. Dizionario Toponomastico Trentino przypomina zresztą, że przełęcze Sella i Pordoi łączyły Val di Fassa z Gardeną i z Livinallongo: drogi pracy, zanim stały się drogami turystyki.

🟠 Hipoteza / pochodzenie sporne

Passo San Pellegrino 1.918 m · Falcade – Moena

dawniej la Mont de Aloch · dziś Pas de San Pelegrin

Znaczenie„Pastwisko Aloch” – wcześniej; potem, od nazwy hospicjum, „San Pellegrino”.

Skąd pochodzi nazwaTo najlepiej udokumentowany przypadek na całej tej stronie i pozwala zobaczyć, jak nazwa zmienia się na naszych oczach. Pierwotnie przełęcz nazywała się la Mont de Aloch: znowu mont, wysokie pastwisko. Toponim Aloch ma za sobą bardzo dawne poświadczenia: już w XI wieku, w dokumencie granicznym między księstwami biskupimi Trydentu i Brixen, pojawiają się Lucca i Luccetta, które ewoluują następnie w Aloch i Alochet; według opracowania Antonia Sommarivy podstawą byłoby staro-wysoko-niemieckie lücka, „przejście” – hipoteza podawana przez samo źródło w trybie przypuszczającym.

Potem przychodzi data, która zmienia wszystko. 14 czerwca 1358 roku Regola Moeny przyznaje bratu Gualteriusowi z zakonu Świętego Pielgrzyma w Alpach działkę zwaną Camp de la Rota, aby zbudował na niej hospicjum pod wezwaniem San Pellegrino, przeznaczone dla wędrowców. Od tej chwili nazwa hospicjum stopniowo pochłania nazwę pastwiska, aż przełęcz staje się po prostu Passo San Pellegrino. Uściślamy szczegół często podawany błędnie: była to Regola, czyli instytucja prawa zwyczajowego, a nie „gmina”; i było to nadanie w użytkowanie, nie darowizna.

Historia, którą opowiadaHospicjum nie powstaje tam, gdzie nikt nie przechodzi. Sommariva dokumentuje, że już na początku XIII wieku „z pewnością stwierdzona” była transhumancja między tymi górami a niziną wenecką, a do ruchu przyczynił się także rodzący się przemysł drzewny. Passo San Pellegrino było więc prawdziwą drogą: pasterzy, kupców, drwali, pielgrzymów. W hospicjum zachowała się kropielnica z białego marmuru datowana na 1364 rok; zniesiono je po soborze w Konstancji, kilkakrotnie reaktywowano, zbombardowano i zniszczono w 1915 roku, odbudowano w latach dwudziestych i zamknięto w 1992.

🟢 Udokumentowane

Passo Staulanza 1.773 m · Val di Zoldo – Selva di Cadore

także Forcella Staulanza · słowo kadoryjskie

Znaczenie„Przebywanie w stavolo”, a przez rozszerzenie sama osada.

Skąd pochodzi nazwaTo najmocniejszy przypadek ze wszystkich, bo nie trzeba niczego rekonstruować: słowo istnieje, ma własne hasło w Słowniku Treccani, a sam słownik łączy je z przełęczą. Hasło brzmi: „staulanza rzecz. ż. [pochodne od stavolo]. – Słowo kadoryjskie, oznaczające właściwie przebywanie w stavolo”, a także „nazwa przełęczy w Dolomitach (Passo Staulanza), która łączy dolinę Zoldo z doliną potoku Fiorentina”. U źródła leży stavolo, od łacińskiego stabulum: sezonowa siedziba wysoko w górach, forma osadnictwa rozpowszechniona w Cadore, krewna maira i maso. Łańcuch jest kompletny: stabulum → stavolo → staulanza → nazwa przełęczy.

Historia, którą opowiadaTaka nazwa mówi dokładnie, czym było to miejsce: nie przełęczą do szybkiego przekroczenia, ale miejscem, w którym się przebywało. Stavolo to architektura alpejskiej gospodarki pasterskiej: wychodziło się tu wiosną ze zwierzętami, kosiło, robiło siano, spało na miejscu, schodziło jesienią. Staulanza była właśnie tym pobytem. Tuż przed przełęczą, między Pelmo a Civettą, do dziś stoi Malga Staulanza. Za nazwą przełęczy kryje się więc kalendarz pracy całych pokoleń z Zoldo i Cadore.

Ten sezonowy rytm przetrwał, niżej w dolinie: pisaliśmy o nim, opowiadając o transhumancji w Valbellunie.

🟢 Udokumentowane

Poznaj całą historię →

Passo Duran 1.601 m · La Valle Agordina – Val di Zoldo

Duràm (gwara Zoldo)

ZnaczeniePrawdopodobnie nazwa cieku wodnego. Ostateczne znaczenie pozostaje nieznane.

Skąd pochodzi nazwaZbiegają się tu dwie niezależne poszlaki i obie z osobna są słabe. Pierwsza: portal turystyczny Agordino twierdzi, że „toponim Duran jest poświadczony już od 1354 roku, Monte Durano, i wydaje się związany z nazwą cieku albo zbiornika wodnego” – ale nie podaje źródła tego poświadczenia, a my nie znaleźliśmy potwierdzenia gdzie indziej. Druga, ciekawsza: w repertuarze toponomastycznym Zoldo, który jako podstawę wskazuje Vocabolario del dialetto ladino-veneto della Val di Zoldo Enza Croatta (2004, ze wstępem Giovana Battisty Pellegriniego), Duràm figuruje jako nazwa potoku. To, że przełęcz bierze nazwę od cieku, jest więc prawdopodobne. Od jakiego rdzenia pochodzi sam hydronim, nie mówi jednak żadne źródło.

Historia, którą opowiadaDuran to bezpośrednie połączenie między Agordino a Zoldo, czyli między dwiema dolinami, które przez wieki żyły z tego samego surowca: żelaza. Dzisiejsza droga jest niedawna i związana z potrzebami wojskowymi; sama przełęcz była natomiast już wcześniej miejscem pracy, ze swoimi pastwiskami.

Podjazd jest dziś klasykiem dla rowerzystów: Passo Duran na rowerze.

🟠 Hipoteza / pochodzenie sporne

Passo Monte Croce di Comelico 1.636 m · Comelico Superiore – Sesto

Cròus (Dosoledo), Crós (Casamazzagno, Candide), Crèus (Padola) · Kreuzbergpass

Znaczenie„Pastwisko krzyża” – nie „góra krzyża” ani nawet „przełęcz krzyża”.

Skąd pochodzi nazwaMamy tu coś, czego prawie wszędzie brakuje: rzetelne opracowanie. Piergiorgio Cesco-Frare, z językoznawczym i etymologicznym wkładem Giovana Battisty Pellegriniego, opublikował latem 1996 roku w „Le Dolomiti Bellunesi” pracę, którą przejęła potem sekcja Val Comelico CAI. Czytamy w niej poświadczenie z 1214 roku w formie Cruce oraz dwa uściślenia, które odwracają potoczną intuicję. Pierwsze: „morfologia miejsca czyni oczywistym znaczenie mónte rozumianego jako pastwisko i łąka kośna, a nie jako szczyt”. Drugie: „dawne poświadczenia nie pozwalają interpretować tego terminu w znaczeniu ’przełęcz’”. Co do krzyża, pochodzenie „wydaje się dość jasne, jeśli pamiętać, że na przełęczach alpejskich dawniej zwykle stawiano krzyż”.

Jest też szczegół, który językoznawcy uwielbiają: forma gwarowa crèus / cròus przetrwała wyłącznie w tym toponimie, podczas gdy „krzyż” jako zwykłe słowo brzmi dziś w Comelico inaczej. To skamielina językowa: dowód, że nazwa jest dużo starsza niż język, który ją wymawia. O pochodzeniu niemieckiej nazwy Kreuzberg nie znaleźliśmy natomiast opracowań: paralela z „krzyżem” jest oczywista, ale nie możemy jej udokumentować.

Historia, którą opowiadaTo siodło, które – jak napisał badacz śladów późnorzymskiego fortu – pełniło „przez kilka tysięcy lat funkcję przejścia i granicy”. W latach 1915-1918 biegła tędy linia frontu, z włoskimi atakami w 1915 roku i dwoma latami wojny pozycyjnej; jeszcze wcześniej Austro-Węgrzy zbudowali tu forty Mitterberg i Haideck; a w latach trzydziestych powstała zapora Vallo Alpino, z obiektami w całości drążonymi w skale. Pastwisko, które w ciągu stulecia trzykrotnie stało się granicą państwową.

🟢 Udokumentowane

Passo di Sant’Antonio 1.476 m · Padola (Comelico Superiore) – Auronzo di Cadore

Zovo · Dóo (gwara Comelico)

Znaczenie„Jarzmo”, czyli przełęcz górska.

Skąd pochodzi nazwaPrawdziwa nazwa tej przełęczy to nie Sant’Antonio, lecz Zovo. I tu dokumentacja jest jednoznaczna. Opracowanie Cesco-Frarego z Pellegrinim stwierdza, że „Zovo (w gwarze Comelico Dóo) pochodzi wyraźnie od jugum w znaczeniu ’przełęcz górska’”, i zestawia je z pobliską Forcella Zovo oraz ze Zovo di Aiàrnola. Mamy przed sobą tę samą łacińską podstawę, którą wielu przywołuje przy Giau – z tą decydującą różnicą, że tutaj specjalista stwierdził to na piśmie.

Wezwanie świętego Antoniego to natomiast druga nazwa, nałożona na tę geograficzną. Nie znaleźliśmy żadnego źródła, które dokumentowałoby kościół, kaplicę albo kapliczkę, od której miałaby pochodzić, ani które wyjaśniałoby, kiedy i dlaczego to wezwanie się przyjęło.

Historia, którą opowiadaPrzełęcz łączy Padolę w Comelico z Auronzo w środkowym Cadore: uwaga, nie prowadzi do Val Visdende, do której dociera się z Forcella Zovo, czyli innej przełęczy. Dla dolin Comelico była długo niemal jedynym wyjściem na południe, zanim ich rolę przejęły drogi w dnie doliny wzdłuż Piawy. O tym, że takie przełęcze były dobrami spornymi, świadczy akt z 1374 roku, kiedy Domegge odstąpiło Coście „cały monte zwany Zovo di Maruola” w zamian za dwadzieścia funtów sera rocznie, zamykając ponadstuletni spór. Także tutaj: monte znaczy pastwisko, a cena jest w serze.

🟢 Udokumentowane (dla Zovo) · ⚪ Do zbadania (dla wezwania św. Antoniego)

Passo San Boldo 706 m · Borgo Valbelluna (Trichiana) – Cison di Valmarino (Tovena)

na drogowskazach także Passo Sant’Ubaldo – i właśnie w tym tkwi problem

ZnaczenieZ całym prawdopodobieństwem imię świętego. Którego jednak – to sporne.

Skąd pochodzi nazwaNajbardziej rozpowszechnione wyjaśnienie – Sant’Ubaldo – może być błędne. Istnieje teza alternatywna, przypisywana belluńskiemu architektowi i historykowi Albertowi Alpago Novello (1889-1985), według której nazwa odsyła nie do Ubalda, lecz do świętego Hipolita, przez przekształcenie Ippolitus → Poltus → Boldo.

Za tą tezą przemawia mocna poszlaka materialna: kościółek na szczycie przełęczy, pochodzący z 1702 roku, jest poświęcony świętemu Hipolitowi, a nie świętemu Ubaldowi. Lokalna tradycja przypisuje pomyłkę osiemnastowiecznemu błędowi, gdy dzierżawca gospody La Muda miał kazać namalować w 1712 roku na obrazie ołtarzowym niewłaściwe imię – ale samo źródło, które to podaje, używa trybu przypuszczającego. W 1960 roku również biskup Vittorio Veneto, przyszły Jan Paweł I Albino Luciani, poczuł potrzebę zabrania głosu w tej sprawie.

Przeciw przemawia problem metodologiczny, o którym trzeba powiedzieć: dwa źródła podające tę tezę są tekstowo niemal identyczne, więc jedno pochodzi od drugiego i liczą się jak jedno; a nam nie udało się dotrzeć do pierwotnej publikacji Alpago Novella – tytułu, roku, wydawcy. Teza jest sugestywna i wsparta materialnie, ale jeszcze nie zamknięta. Oznakowanie drogowe, na przemian „Boldo” i „Ubaldo”, jest dowodem, że spór trwa.

Historia, którą opowiadaW średniowieczu przełęcz była granicą z prawdziwą komorą celną: muda di San Boldo, gdzie pobierano cła od przewożonych towarów. Nazwa gospody na szczycie, La Muda, przechowuje jeszcze tę funkcję. W styczniu 1918 roku 6. Armia austro-węgierska kazała zbudować tu w sto dni, przy udziale około siedmiu tysięcy robotników, drogę z serpentynami i tunelami, znaną dziś jako „Droga Stu Dni„.

🟠 Hipoteza / pochodzenie sporne

Passo di Praderadego 901 m · Borgo Valbelluna (Mel) – Valmareno (Follina)

brak udokumentowanej odrębnej formy gwarowej

ZnaczenieWedług obiegowej hipotezy „łąka sporu”.

Skąd pochodzi nazwaNajczęściej cytowana lektura rozkłada nazwę na prà de radego, z weneckiego, i tłumaczy ją jako „łąka sporu”: miejsce sporne albo miejsce, w którym rozstrzygano spory między sąsiadującymi społecznościami. To pomysł pociągający i spójny z funkcją miejsca. Trzeba jednak obchodzić się z nim ostrożnie, i warto wyjaśnić dlaczego.

Deklarowane źródło pierwotne jest jedno: Ulderico Bernardi, Abecedario dei villani. Un universo contadino veneto. Nie mogliśmy sprawdzić strony, a dane wydawnicze krążące w obiegu są rozbieżne między dwoma różnymi wydaniami. Wszystkie inne wystąpienia w sieci – łącznie z tym na stronie jednej z sekcji CAI – powtarzają słowo w słowo ten sam tekst: wyglądają na trzy niezależne potwierdzenia, a są jednym źródłem skopiowanym trzy razy. To dokładnie ten rodzaj złudzenia, przed którym ta strona próbuje się bronić. Dodajmy, że nie udało nam się odnaleźć słowa radego w żadnym dostępnym słowniku weneckim: dociera do nas wyłącznie przez ten łańcuch.

Historia, którą opowiadaO funkcji miejsca można natomiast powiedzieć wiele. Gmina Follina opisuje Praderadego jako „dawne przejście, które już w odległych epokach łączyło Vallis Mareni z górzystym, bogatym w drewno terenem belluńskim”, i przypuszcza – mówiąc jednak „bardzo prawdopodobne”, a nie „pewne” – że tędy biegła odnoga rzymskiej drogi Claudia Augusta Altinate, której pierwotny przebieg pozostaje „nierozwiązaną zagadką”. Po stronie belluńskiej czuwa zamek Zumelle. Bardzo uczęszczana przełęcz graniczna to zresztą właśnie takie miejsce, w którym rodzą się spory: obie lektury, spór i droga, wcale się nie wykluczają.

🟠 Hipoteza / pochodzenie sporne

Znasz pochodzenie nazwy, o której jeszcze nie napisaliśmy?

Ta strona ma luki i celowo zostawiliśmy je na widoku. Mauria, Cereda, Valles, Cibiana, Aurine, Valparola, Campolongo: to nazwy, które ktoś, w jakiejś dolinie, potrafi wyjaśnić lepiej niż źródła dostępne w sieci.

Jeśli macie w ręku dokument, książkę z historii lokalnej, publikację parafialną, słownik gwarowy, czyjąś pracę dyplomową albo po prostu formę, jakiej używał wasz dziadek, mówiąc o tej przełęczy – napiszcie do nas. Liczy się także zdjęcie starej mapy, słupa granicznego czy tablicy.

Jedno uściślenie, bo to serce całego projektu: każde zgłoszenie zostanie zweryfikowane, zanim je dodamy, a dodając je, powiemy, skąd pochodzi. Nie publikujemy sugestywnych wyjaśnień bez źródła, nawet tych najpiękniejszych. To umowa, dzięki której ta strona będzie użyteczna także za dwadzieścia lat.

Badacze lokalni, nauczyciele, miłośnicy gwary, mieszkańcy dolin: tę mapę można uzupełnić tylko razem.