Na Lagazuoi i na Marmoladzie, między 1915 a 1917 rokiem, Włosi i Austro-Węgrzy walczyli minami i sztolniami wykuwanymi w skale i w lodzie. Dziś dwa muzea przywracają pamięć o tej „białej wojnie”, toczonej na skrajnych wysokościach.
Lagazuoi, wojna minerska
Lagazuoi (2.835 m) góruje nad przełęczą Falzarego, między Cortina d’Ampezzo a Val Badia. W latach 1915-1917 góra była areną jednego z najbardziej zaciętych frontów Wielkiej Wojny między Królestwem Włoch a monarchią austro-węgierską: dwa plutony Alpinów zajęły pozycje na południowym stoku już w październiku 1915 roku, rozpoczynając długą wojnę pozycyjną toczoną wysoko w górach. Obie armie wykuły w skale rozległe systemy sztolni: Austro-Węgrzy ufortyfikowali wnętrze Piccolo Lagazuoi, a Włosi wydrążyli wzdłuż półki Cengia Martini ponadkilometrową sztolnię pomyślaną jako chodnik minerski, wysadzoną w czerwcu 1917 roku ładunkiem ponad trzydziestu tysięcy kilogramów materiału wybuchowego. Austriacy odpowiedzieli własnymi minami. Żadna z armii nie odniosła rozstrzygającego zwycięstwa na szczycie; po klęsce pod Caporetto, w listopadzie 1917 roku, wojska włoskie opuściły wszystkie pozycje.
Dziś teren tworzy Lagazuoi Muzeum Wielkiej Wojny pod otwartym niebem: trasę okopów, sztolni, schronów i stanowisk karabinów maszynowych – odrestaurowanych i oznakowanych – dostępną w sezonie letnim. Można tu przejść Sentiero Kaiserjäger, ferratę ubezpieczoną stalowymi linami, która niegdyś łączyła dno doliny z pozycjami szczytowymi, albo przejść dawną Galleria del Lagazuoi, z wewnętrznym przewyższeniem około 650 metrów między przełęczą Falzarego a schroniskiem Lagazuoi. Kolej gondolowa Lagazuoi wygodnie łączy przełęcz ze schroniskiem, dzięki czemu szczyt jest dostępny również bez trudnej wspinaczki.
Marmolada i biała wojna
Marmolada, z Punta Penia (3.343 m), jest najwyższą górą Dolomitów i również była frontem wojennym, areną tak zwanej „białej wojny” toczonej wśród skał i lodu. 13 grudnia 1916 roku, zapamiętanego jako dzień świętej Łucji, lawina około miliona metrów sześciennych śniegu i lodu zmiotła austro-węgierskie stanowiska, zabijając około 300 żołnierzy. Aby chronić się przed ogniem nieprzyjaciela i przed pogodą, Austro-Węgrzy wykuli w sercu lodowca prawdziwy labirynt sztolni i schronów, znany jako „Lodowe Miasto”, dziś już nieistniejący z powodu naturalnego ruchu i topnienia lodowca.
Muzeum na 3.000 metrach
Na wysokości 3.000 metrów, na Punta Serauta, stoi Museo Marmolada Grande Guerra 3000m, najwyżej położone muzeum Europy: założone przez Maria Bartolego i otwarte 9 czerwca 1990 roku, zostało całkowicie odnowione w 2015 roku, w stulecie konfliktu. Na około 300 metrach kwadratowych prezentuje zabytki, broń, mundury, dokumenty, dawne fotografie i multimedialną aranżację opowiadającą o życiu żołnierzy na największych wysokościach, jakie kiedykolwiek osiągnął front wojenny. Muzeum jest dostępne kolejką linową Funivia Marmolada z Malga Ciapela, w gminie Rocca Pietore.
Jak zaplanować wizytę
Do obu miejsc można dotrzeć wyciągami (kolej gondolowa Lagazuoi z Passo Falzarego, kolej linowa Marmolada z Malga Ciapela) i są one dostępne w sezonie letnim; godziny otwarcia i stan trasy ubezpieczonej warto sprawdzić na oficjalnych stronach przed wizytą. Należą one do szerszej sieci muzeów i szlaków Wielkiej Wojny rozsianych po Dolomitach Belluńskich.
Źródła: Wikipedia, lagazuoi.it, Museo Marmolada Grande Guerra, funiviemarmolada.com.