Bazylika katedralna w Belluno
Katedra w Belluno wyznacza historyczno-religijny zwornik miasta, otoczona ważnymi budowlami zamykającymi plac, przy którym stoi. Otaczają ją dawny gmach sądu, ratusz, Palazzo dei Rettori (prefektura), Auditorium, baptysterium i Palazzo Piloni, siedziba władz prowincji.
Wzniesiona w dawnym centrum osadniczym miasta, po raz pierwszy wzmiankowana jest w roku 547, gdy biskup Feliks – w wotywnym geście wdzięczności – poświęcił ją świętemu Marcinowi, biskupowi Tours. Z pierwotnego wczesnośredniowiecznego kościoła pozostało kilka fragmentów kamiennych z dekoracją plecionkową (IX-X wiek), użytych wtórnie jako materiał budowlany i odnalezionych podczas prac po trzęsieniu ziemi w 1936 roku.
W roku 1030 miejsce kultu, z chórem na osi wschodniej i głównym wejściem od zachodu, wychodziło na „plac większy”, w pobliżu niedawno zbudowanego baptysterium św. Jana Chrzciciela oraz cmentarza, który w XVI wieku zlikwidowano, by uwydatnić „piękno Świątyni większej” (G. Piloni, 1607).
W 1191 roku poświadczone jest istnienie dzwonnicy, w której izbie umieszczono dzwony, bijące nie tylko dla wyznaczania pór dnia, ale i dla alarmowania ludności w chwilach szczególnego zagrożenia. Wnętrze musiało być dość pojemne, skoro wyposażone było w liczne ołtarze, dobrze udokumentowane historycznie.
Na pierwsze lata XV wieku datują się poważne prace odnowieniowe, konieczne wobec coraz wyraźniejszych oznak starzenia i niszczenia, po części wynikających z zaniedbania spowodowanego brakiem stałej rezydencji biskupów. Prace dobiegły końca, skoro 14 kwietnia 1426 roku bp Enrico Scarampi, ordynariusz diecezji, uroczyście ją konsekrował. W latach 1449-1461 prace odnowieniowe podjęto z nowym zapałem, także dzięki konkretnemu zaangażowaniu wiernych, duchowieństwa, bractw i instytucji publicznych; w latach 1465-1466 przebudowano nawet absydę, powiększając ją.
W 1471 roku ta aktywność, owoc wspólnego wysiłku ówczesnej społeczności diecezjalnej, została przerwana przez przypadkowy i niszczycielski pożar, który zniweczył wszystkie dokonania.
Wobec tej ruiny biskupi Mosè Buffarello, a następnie Pietro Barozzi, doraźnymi środkami próbowali przywrócić kościołowi funkcjonalność, najwyraźniej jednak z niezadowalającym skutkiem.
Dlatego 26 sierpnia 1490 roku biskup Bernardo de Rossi, wsparty opinią ekspertów i finansowym udziałem szlachetnej Rady Miejskiej, zaplanował, by „wybudować od nowa katedrę wzdłuż, ku południowi”. Powstający gmach (trzeci w porządku chronologicznym) miał być nowatorski: chór nie na wschodzie, lecz na zachodzie, a co za tym idzie, główne wejście zostało całkowicie przeniesione, nadając większe znaczenie budowli otwierającej wiernym drzwi na plac.
Budowa ruszyła z entuzjazmem, ale było wiele przestojów z powodu powracających braków finansowych, aż biskup Bartolomeo Trevisan (1505) uzyskał papieską zgodę na zbieranie jałmużny na ten cel.
Choć zaczynano z zamiarem ocalenia jak największej części tego, co pozostało w dobrym stanie z wcześniejszych struktur, budowa postępowała jednak według nowatorskiego projektu słynnego artysty Tullia Lombarda, któremu w 1517 roku zapłacono za opracowanie „modulo [modelu] katedry”. Stały nadzór na miejscu sprawował jego zaufany specjalista, niejaki „Francesco Tartarelo inzegnier”.
3 marca 1557 roku położono kamień węgielny pod nowy chór, czyli dzisiejszy, po długim okresie wzmacniania zbocza poniżej i przyległych terenów. Wielki wysiłek nie gwarantował jednak stałego tempa prac, hamowanych przez powracające niedostatki finansowe, które skłoniły biskupa Giovanniego Battistę Valiera do zabiegania o – i uzyskania – znaczącej pomocy od szlachetnej Rady Belluńskiej.
Dzięki hojności wiernych i zasłużonego biskupa Luigiego Lollina w 1626 roku ukończono konstrukcję głównej fasady, zachowując dwa gotyckie okna, okulus w zwieńczeniu z witrażem figuralnym i otwierając ponownie okna boczne. Efekt końcowy podkreślał rygorystyczną liniowość wyrafinowanej renesansowej symetrii wnętrza, o niewątpliwej sile estetycznej, i harmonijnie rytmizował bryły i przestrzenie przeniknięte łagodnym poczuciem spokoju, co widać do dziś.
Niestrudzonym i odważnym sprawcą znaczących innowacji był następnie biskup Gaetano Zuanelli, który już na początku swojej posługi (1731) zarządził zamurowanie niejednolitych gotyckich okienek naw i zastąpienie ich dzisiejszymi jasnymi prostokątnymi otworami; kazał następnie usunąć wszystkie stare ołtarze (częściowo drewniane, zbutwiałe i niespójne w swoich rozmaitych formach), zastępując je marmurowymi o uroczystej koncepcji ozdobnej. Wykorzystując cały swój talent i zdoławszy znaleźć niezbędne środki, w 1732 roku zainaugurował odbudowę dzwonnicy według projektu słynnego architekta Filippa Juvarry, przypominającego w zamyśle znany prototyp katedry w Turynie. Elegancką wieżę ukończono w 1743 roku, gdy w zwieńczeniu iglicy umieszczono strzelistego anioła.
W 1873 roku świątynia doznała gwałtownych zniszczeń w trzęsieniu ziemi: runęła kopuła, pociągając za sobą chór i znajdującą się poniżej kryptę, w której przechowywano arkę rodziny Avoscano, od wieków zamienioną w skarbiec świętych relikwii. Odbudowa i generalna renowacja – podjęte przez całą społeczność miasta i parafie – ruszyły szybko pod kompetentnym kierownictwem arch. Giuseppe Segusiniego, tak że 10 grudnia 1878 roku katedrę uroczyście konsekrowano.
W latach 1903-1904 Fabbriceria ogłosiła konkurs na ukończenie głównej fasady, ale w ocenie powołanej komisji żaden z projektów nie odpowiadał stylowi budowli; dlatego wszystko pozostało tak, jak widzimy dzisiaj.
Świątynia została następnie podniesiona do godności bazyliki mniejszej przez papieża Jana Pawła II (18 czerwca 1980).
Na cześć rodaka, Jana Pawła I, 12 czerwca 1983 roku odsłonięto trzy brązowe wrota wykonane przez rzymianina Angela Canevariego.
