Przełęcz Staulanza: skąd ta nazwa? Historia zoldańskich stavoli

Na otwarcie: Monte Pelmo i Val Fiorentina widziane z Selva di Cadore, po północnej stronie przełęczy Staulanza. Fot.: Ximonic (Simo Räsänen), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Są nazwy, które wymawiamy tak często, że przestajemy słyszeć ich znaczenie. Staulanza jest jedną z nich.

Dla tych, którzy mieszkają w Val di Zoldo albo tam bywają, to nazwa przełęczy zamykającej dolinę od północy, pod nie do pomylenia z niczym bryłą Pelmo. To droga, podjazd dla kolarzy, punkt wyjścia wycieczek i jedna z najbardziej znanych przełęczy Dolomitów Belluńskich.

Ale na długo przed asfaltową drogą, samochodami, rowerami i turystyką ta nazwa już coś opowiadała. Opowiadała, jak się żyło w górach.

Jej pochodzenie prowadzi bowiem do stavoli – sezonowych siedzib używanych w miesiącach spędzanych na pastwiskach – i do świata, w którym wyjście w góry nie oznaczało wakacji, tylko pracę. To małe słowo potrafiące przechować wieki historii Dolomitów.

Staulanza: etymologia, która nie pozostawia wielu wątpliwości

W tym wypadku nie musimy zdawać się na sugestywne interpretacje ani na przekazywane ustnie legendy. Źródło jest jednym z najbardziej autorytatywnych, jakie można sobie wyobrazić: Treccani.

W swoim Słowniku Treccani poświęca osobne hasło słowu staulanza, określając je jako wyraz kadorski pochodzący od stavolo. Pierwotne znaczenie to przebywanie w stavolo; z czasem słowo rozszerzyło się i zaczęło oznaczać także samą osadę.

Treccani robi przy tym krok jeszcze ważniejszy dla nas: wprost wymienia Passo Staulanza, dolomicką przełęcz łączącą dolinę Zoldo z doliną potoku Fiorentina. Mamy więc przypadek rzadki i cenny: toponim, którego wyjaśnienie językowe jest powiązane bezpośrednio z miejscem przez ogólnokrajowe źródło leksykograficzne.

Czym właściwie był stavolo?

Żeby naprawdę zrozumieć nazwę przełęczy, trzeba na chwilę zapomnieć o dzisiejszym obrazie Staulanzy i wyobrazić sobie te góry przed turystyką.

I tutaj z pomocą przychodzi Treccani. Słowo stavolo pochodzi od łacińskiego stabŭlum i oznacza sezonową siedzibę typową dla środowiska górskiego, szczególnie rozpowszechnioną w Cadore i porównywalną funkcją z innymi formami osadnictwa alpejskiego, jak malga czy maso.

Stavolo nie był więc po prostu „domkiem w górach”. Był częścią systemu gospodarczego i społecznego. Gdy w ciepłej porze roku ludzie i zwierzęta przenosili się na wyższe pastwiska, potrzebne były miejsca, w których można było się zatrzymać, pilnować bydła, przechować siano, pracować i przetrwać dni podporządkowane rytmowi zupełnie innemu niż na dnie doliny.

Wysokie góry były miejscem pracy. I właśnie ta rzeczywistość przetrwała w nazwie Staulanza.

Warto przyjrzeć się z bliska, jak te budowle były zrobione. To nie są domy w dzisiejszym rozumieniu: to maszyny do pracy, z oborą na parterze, sianem nad nią i przestrzenią dla ludzi ograniczoną do niezbędnego minimum.

Wszystko było zorganizowane wokół dwóch rzeczy: siana i zwierząt. Reszta przychodziła później.

Przed przełęczą były pastwiska

Dziś patrzymy na przełęcz Staulanza przede wszystkim jak na punkt geograficzny. Z jednej strony Val di Zoldo, z drugiej Val Fiorentina. Naprzeciw jeden z najmocniejszych obrazów Dolomitów: Pelmo i Pelmetto.

Ale ludność, która zamieszkiwała te doliny przez wieki, czytała geografię inaczej. Las był zasobem. Łąka miała właściciela albo należała zbiorowo do wspólnoty. Pastwisko miało ścisłe zasady. Źródło potrafiło być kwestią przetrwania. Stavolo pozwalał wykorzystywać tereny odległe od wsi przez część roku.

A przełęcz nie była przede wszystkim panoramą: była przejściem. Nazwa Staulanza rodzi się wewnątrz tego sposobu życia z terenem.

Zoldano Regole, lasów i pastwisk

Historia Val di Zoldo pomaga zrozumieć, jak bardzo było to ważne. Przez wieki dolina była zorganizowana wokół Regole – dawnych wspólnot, które zbiorowo zarządzały zasadniczą częścią zasobów terenu.

Gmina Val di Zoldo przypomina, że wśród Regole rozdzielano „użytkowanie i ochronę pastwisk oraz lasów” przyznanych poszczególnym wspólnotom. Było ich dziesięć i nosiły nazwy, które do dziś są nazwami wsi: Regola Grande di Fornesiche, Regola di Forno, di Campo, di Astragal, di Dont, di Goima, Regola Grande di Coi, di Fusine, di Maroso, di Pecol.

Nie był to więc krajobraz dziki i nierozróżnialny. Góry były przemierzane, znane, użytkowane i regulowane. Każda łąka, las, ciek wodny, ścieżka i pastwisko mogły mieć ściśle określoną funkcję. I bardzo często miały też nazwę. Toponimia Dolomitów w dużej mierze rodzi się właśnie stąd.

Jest jeszcze szczegół starszy i warto podać go takim, jaki jest. W rekonstrukcji historycznej gminy rejon Staulanzy i Fertazzy pojawia się jako punkt, do którego miała dotrzeć – z Karnii przez Passo della Mauria – ekspansja Julium Carnicum, a na Civetcie zachowały się rzymskie inskrypcje graniczne. To rekonstrukcja samorządu, nie dowód archeologiczny, który moglibyśmy tu zweryfikować: podajemy ją, bo sugeruje, jak daleko wstecz może sięgać graniczna rola tej przełęczy.

Staulanza nie opisuje góry: opisuje obecność człowieka

To chyba najbardziej fascynujący aspekt. Nazwa Pelmo określa górę. Nazwa Civetta – inną wielką górę. Staulanza natomiast mówi nam wprost o człowieku wewnątrz gór.

Nie opisuje szczytu ani kształtu skały. Przechowuje pamięć sezonowego mieszkania, przemieszczania się na pastwiska i budowli niezbędnych do tamtego życia. To tak, jakbyśmy wymawiając „Staulanza”, nieświadomie wciąż wspominali pokolenia ludzi, którzy wchodzili tu na górę, żeby pracować.

Forcella Staulanza, wysoka brama Val di Zoldo

Przełęcz stanowi także geograficznie jedną z podstawowych bram Zoldano: stąd droga schodzi ku Pecol i sercu Val di Zoldo, podążając potem biegiem potoku Maè; z drugiej strony prowadzi ku Val Fiorentina i Selva di Cadore.

Treccani w haśle poświęconym Valle di Zoldo umieszcza ją „między grupą Alp Zoldańskich (Pelmo, 3168 m) a Agordyńskimi, których kulminacją jest Civetta (3220 m)”, i przypomina, że właśnie ze wschodnich stoków tego masywu bierze początek Maè.

Przełęcz jest więc jednocześnie granicą, połączeniem i punktem przejścia. Ale jej nazwa jest wcześniejsza niż turystyczna i drogowa rola, którą jej dziś przypisujemy.

Pod Pelmo krajobraz, który wciąż przechowuje tę historię

Nietrudno zrozumieć, dlaczego akurat tutaj przetrwała nazwa związana ze stavoli. Do dziś wokół Staulanzy krajobraz przeplata lasy z otwartymi terenami pastwisk.

Tuż przed przełęczą, między Pelmo a Civettą, wciąż działa Malga Staulanza, prowadzona przez rodzinę od późnej wiosny do końca lata: gospodarstwo halne, które jest też agroturystyką i kontynuuje – w formach oczywiście odmiennych – zawód, dla którego te łąki powstały.

Rzecz jasna dzisiejsze góry nie są tymi sprzed kilku stuleci. Ale nić nie zerwała się całkiem. Pastwisko, które widzimy przez szybę samochodu, hala, łąki u stóp Pelmo i sama nazwa przełęczy należą do różnych rozdziałów tej samej historii.

Kiedy nazwy stają się dokumentami

Łatwo uznać toponimię za ciekawostkę. W rzeczywistości nazwy miejsc bywają prawdziwymi dokumentami historycznymi.

Budynek może zniknąć. Działalność gospodarcza może ustać. Ludność może zmienić zwyczaje. Nowa droga może zastąpić starą ścieżkę. Ale nazwa często zostaje. I tak słowo dalej przekazuje informację nawet wtedy, gdy ten, kto je wymawia, nie zna już jego znaczenia.

Staulanza jest dokładnie takim przypadkiem. W nazwie przełęczy odwiedzanej dziś przez turystów, narciarzy, kierowców, motocyklistów i kolarzy przetrwała pamięć gór zupełnie innych: tych ze stavoli i z ludźmi, którzy spędzali tam część roku.

Od łaciny do Dolomitów: słowo, które podróżowało w czasie

Jest wreszcie szczegół, który czyni tę historię jeszcze bardziej sugestywną. Treccani wywodzi stavolo od łacińskiego stabŭlum, tego samego rdzenia co włoskie stabbio. Punktem wyjścia jest więc idea miejsca, w którym zatrzymują się ludzie lub zwierzęta.

Przez wieki przemian językowych słowo to weszło do gwar alpejskich, dostosowało się do terenu i wydało staulanzę. Potem jedna z tych staulanz stała się tak charakterystyczna dla miejsca, że zostawiła swoją nazwę całej przełęczy.

Dziś mówimy po prostu: Passo Staulanza. Za tymi dwoma słowami możemy jednak odczytać drogę znacznie dłuższą: łacina → gwara lokalna → życie pasterskie → osada → teren → toponim.

Nazwa, która zmienia sposób patrzenia na przełęcz

Następnym razem, gdy dotrzesz na Staulanzę, warto zatrzymać się na chwilę. Popatrzeć na Pelmo. Popatrzeć na łąki. Popatrzeć na las. I spróbować wymazać na kilka chwil w myślach asfalt i samochody.

To miejsce nie powstało jako punkt widokowy. Przez pokolenia było częścią gór przeżywanych i uprawianych. I to jest może najgłębszy urok toponimii: kiedy odkrywamy, co znaczy nazwa, zmienia się także krajobraz, który wydawało nam się, że znamy.

Staulanza to nie tylko nazwa przełęczy. To mały ślad językowy zostawiony przez tych, którzy zamieszkiwali Dolomity przed nami.

Najczęstsze pytania o przełęcz Staulanza

Dlaczego przełęcz nazywa się Staulanza?

Nazwa pochodzi od stavolo – słowa oznaczającego sezonową siedzibę charakterystyczną dla środowiska alpejskiego. Według Słownika Treccani staulanza to wyraz kadorski, który pierwotnie oznaczał przebywanie w stavolo, a przez rozszerzenie także samą osadę; to samo hasło wprost wymienia Passo Staulanza. Toponim przechowuje więc pamięć sezonowego osadnictwa i wysokogórskiej gospodarki pasterskiej.

Co znaczy „stavolo”?

Pochodzi od łacińskiego stabŭlum. W środowisku alpejskim oznacza sezonową siedzibę używaną w pracach rolnych i pasterskich, pod pewnymi względami porównywalną z malgą czy maso, szczególnie rozpowszechnioną w Cadore.

Czy Staulanza znaczy „miejsce pełne stavoli”?

Nie do końca i lepiej unikać tego uproszczenia. Treccani definiuje staulanzę właściwie jako pobyt lub przebywanie w stavolo, z późniejszym rozszerzeniem znaczenia na samą osadę. Związek ze stavoli jest pewny; tłumaczenie tego jako „miejsce bogate w stavoli” byłoby natomiast mniej precyzyjne.

Czy przełęcz Staulanza należy do Val di Zoldo?

Stanowi zamknięcie głównej doliny Zoldano i łączy Val di Zoldo z Val Fiorentina. To jedno z miejsc-symboli górnej Val di Zoldo, pod masywem Pelmo.

Źródła i lektury

• Istituto della Enciclopedia Italiana – Treccani, Vocabolario, hasło staulanza.
• Istituto della Enciclopedia Italiana – Treccani, Vocabolario, hasło stàvolo.
• Istituto della Enciclopedia Italiana – Treccani, hasło Valle di Zoldo.
• Gmina Val di Zoldo, Storia antica i Cenni storici, o Regole, lasach i pastwiskach.
• Fondazione DMO Dolomiti Bellunesi, karta Malga Staulanza.