Passo Staulanza: γιατί λέγεται έτσι; Η ιστορία των stavoli του Zoldano

Στην εναρκτήρια φωτογραφία: το Monte Pelmo και η Val Fiorentina από το Selva di Cadore, στη βόρεια πλευρά του Passo Staulanza. Φωτογραφία: Ximonic (Simo Räsänen), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Υπάρχουν ονόματα που έχουμε συνηθίσει να προφέρουμε χωρίς να ακούμε πια τη σημασία τους. Το Staulanza είναι ένα από αυτά.

Για όσους ζουν ή συχνάζουν στη Val di Zoldo, είναι το όνομα του περάσματος που κλείνει την κοιλάδα προς τα βόρεια, κάτω από τον αλάθητα αναγνωρίσιμο όγκο του Pelmo. Είναι ένας δρόμος, μια ανάβαση για τους ποδηλάτες, ένα σημείο εκκίνησης για πεζοπορίες και ένα από τα πιο γνωστά περάσματα των Δολομιτών του Μπελούνο.

Όμως πολύ πριν υπάρξουν ο ασφαλτοστρωμένος δρόμος, τα αυτοκίνητα, τα ποδήλατα και ο τουρισμός, εκείνο το όνομα κάτι ήδη αφηγούνταν. Αφηγούνταν πώς ζούσαν οι άνθρωποι στο βουνό.

Η προέλευσή του μάς οδηγεί πράγματι στα stavoli, τις εποχικές κατοικίες που χρησιμοποιούνταν τους μήνες που περνούσαν στα βοσκοτόπια, και σε έναν κόσμο όπου το να ανεβαίνεις στα ψηλά δεν σήμαινε να πηγαίνεις διακοπές, αλλά να δουλεύεις. Μια μικρή λέξη ικανή να διαφυλάσσει αιώνες ιστορίας των Δολομιτών.

Staulanza: μια ετυμολογία που δεν αφήνει πολλές αμφιβολίες

Σε αυτή την περίπτωση δεν χρειάζεται να στηριχτούμε σε γοητευτικές ερμηνείες ή σε θρύλους που πέρασαν από στόμα σε στόμα. Η πηγή είναι από τις εγκυρότερες που υπάρχουν: η Treccani.

Στο Λεξικό της, η Treccani αφιερώνει ειδικό λήμμα στη λέξη staulanza, χαρακτηρίζοντάς την λέξη του Cadore που προέρχεται από το stavolo. Η αρχική σημασία είναι η διαμονή σε ένα stavolo· στη συνέχεια η λέξη διευρύνθηκε ώστε να δηλώνει και τον ίδιο τον οικισμό.

Και η Treccani κάνει ένα βήμα ακόμη πιο σημαντικό για εμάς: αναφέρει ρητά το Passo Staulanza, το δολομιτικό διάσελο που συνδέει την κοιλάδα του Zoldo με εκείνη του χειμάρρου Fiorentina. Έχουμε λοιπόν μια σπάνια και πολύτιμη περίπτωση: ένα τοπωνύμιο του οποίου η γλωσσική εξήγηση συνδέεται άμεσα με τον ίδιο τον τόπο από μια εθνική λεξικογραφική πηγή.

Τι ήταν όμως ένα stavolo;

Για να καταλάβουμε πραγματικά το όνομα του περάσματος, πρέπει να ξεχάσουμε για λίγο τη σημερινή εικόνα του Staulanza και να φανταστούμε αυτά τα βουνά πριν από τον τουρισμό.

Και εδώ η Treccani έρχεται να μας βοηθήσει. Η λέξη stavolo προέρχεται από το λατινικό stabŭlum και δηλώνει μια εποχική κατοικία χαρακτηριστική του ορεινού περιβάλλοντος, ιδιαίτερα διαδεδομένη στο Cadore και συγκρίσιμη, ως προς τη λειτουργία, με άλλες μορφές αλπικής εγκατάστασης όπως η malga ή το maso.

Το stavolo δεν ήταν λοιπόν απλώς ένα «σπιτάκι στο βουνό». Ήταν μέρος ενός οικονομικού και κοινωνικού συστήματος. Όταν, την καλή εποχή, άνθρωποι και ζώα μετακινούνταν προς τα ψηλότερα βοσκοτόπια, χρειάζονταν τόπους για να σταθμεύσουν, να φυλάξουν τα ζωντανά, να αποθηκεύσουν το σανό, να δουλέψουν και να αντέξουν μέρες που ακολουθούσαν ρυθμούς εντελώς διαφορετικούς από εκείνους του βυθού της κοιλάδας.

Το ψηλό βουνό ήταν τόπος δουλειάς. Και είναι ακριβώς αυτή η πραγματικότητα που επιβιώνει στο όνομα Staulanza.

Αξίζει να δούμε από κοντά πώς ήταν φτιαγμένα αυτά τα κτίσματα. Δεν είναι σπίτια με την έννοια που δίνουμε σήμερα στη λέξη: είναι μηχανές δουλειάς, με τον στάβλο στο ισόγειο, τον σανοβολώνα από πάνω και τον χώρο για τους ανθρώπους περιορισμένο στο απολύτως απαραίτητο.

Τα πάντα ήταν οργανωμένα γύρω από δύο πράγματα: το σανό και τα ζώα. Τα υπόλοιπα έρχονταν μετά.

Πριν από το πέρασμα υπήρχαν τα βοσκοτόπια

Σήμερα βλέπουμε το Passo Staulanza κυρίως ως γεωγραφικό σημείο. Από τη μία πλευρά η Val di Zoldo, από την άλλη η Val Fiorentina. Απέναντι, μία από τις πιο δυνατές εικόνες των Δολομιτών: το Pelmo και το Pelmetto.

Όμως για τους πληθυσμούς που κατοίκησαν αυτές τις κοιλάδες επί αιώνες, η γεωγραφία διαβαζόταν αλλιώς. Ένα δάσος ήταν πόρος. Ένα λιβάδι είχε ιδιοκτήτη ή ανήκε συλλογικά σε μια κοινότητα. Ένα βοσκοτόπι είχε συγκεκριμένους κανόνες. Μια πηγή μπορούσε να είναι ζωτικής σημασίας. Ένα stavolo επέτρεπε την εκμετάλλευση εδαφών μακριά από το χωριό για ένα μέρος του χρόνου.

Και ένα διάσελο δεν ήταν πρωτίστως πανόραμα: ήταν πέρασμα. Το όνομα Staulanza γεννιέται μέσα σε αυτόν τον τρόπο βίωσης του τόπου.

Το Zoldano των Regole, των δασών και των βοσκοτοπιών

Η ιστορία της Val di Zoldo βοηθά να καταλάβουμε πόσο σημαντικά ήταν όλα αυτά. Επί αιώνες η κοιλάδα ήταν οργανωμένη μέσω των Regole, αρχαίων κοινοτήτων που διαχειρίζονταν συλλογικά ένα θεμελιώδες μέρος των πόρων της περιοχής.

Ο Δήμος Val di Zoldo υπενθυμίζει ότι ανάμεσα στις Regole μοιραζόταν «η χρήση και η προστασία των βοσκοτοπιών και των δασών» που είχαν παραχωρηθεί στις διάφορες κοινότητες. Ήταν δέκα και έφεραν ονόματα που είναι ακόμη τα ονόματα των χωριών: Regola Grande di Fornesiche, Regola di Forno, di Campo, di Astragal, di Dont, di Goima, Regola Grande di Coi, di Fusine, di Maroso, di Pecol.

Δεν επρόκειτο λοιπόν για ένα άγριο και αδιαφοροποίητο τοπίο. Το βουνό το διέσχιζαν, το γνώριζαν, το χρησιμοποιούσαν και το ρύθμιζαν. Κάθε λιβάδι, δάσος, ρέμα, μονοπάτι και βοσκότοπος μπορούσε να έχει συγκεκριμένη λειτουργία. Και πολύ συχνά είχε και όνομα. Η τοπωνυμία των Δολομιτών γεννιέται σε μεγάλο βαθμό από εδώ.

Υπάρχει και μια αρχαιότερη λεπτομέρεια, και αξίζει να την αναφέρουμε γι’ αυτό που είναι. Στην ιστορική ανασύνθεση του Δήμου, η περιοχή του Staulanza και της Fertazza εμφανίζεται ως το σημείο ως το οποίο θα είχε φτάσει, από την Carnia μέσω του Passo della Mauria, η επέκταση του Julium Carnicum — και στο Civetta σώζονται συνοριακές επιγραφές της ρωμαϊκής εποχής. Πρόκειται για ανασύνθεση της τοπικής αυτοδιοίκησης, όχι για αρχαιολογική απόδειξη που μπορούμε να επαληθεύσουμε εδώ: την επισημαίνουμε επειδή υποδηλώνει πόσο πίσω στον χρόνο μπορεί να ανάγεται ο ρόλος αυτού του περάσματος ως συνόρου.

Το Staulanza δεν περιγράφει ένα βουνό: περιγράφει την παρουσία του ανθρώπου

Αυτή είναι ίσως η πιο συναρπαστική πτυχή. Το όνομα Pelmo δηλώνει ένα βουνό. Το όνομα Civetta ένα άλλο μεγάλο βουνό. Το Staulanza, αντίθετα, μας μιλά απευθείας για τον άνθρωπο μέσα στο βουνό.

Δεν περιγράφει μια κορυφή ή ένα σχήμα του βράχου. Διαφυλάσσει τη μνήμη της εποχικής κατοίκησης, των μετακινήσεων προς τα βοσκοτόπια και των κτισμάτων που ήταν απαραίτητα για εκείνη τη ζωή. Είναι σαν, προφέροντας «Staulanza», να συνεχίζουμε ασυναίσθητα να θυμόμαστε γενιές ανθρώπων που ανέβαιναν ως εδώ πάνω για να δουλέψουν.

Forcella Staulanza, η ψηλή πύλη της Val di Zoldo

Το διάσελο αποτελεί και γεωγραφικά μία από τις θεμελιώδεις πύλες του Zoldano: από εδώ ο δρόμος κατεβαίνει προς το Pecol και την καρδιά της Val di Zoldo, ακολουθώντας στη συνέχεια τη ροή του χειμάρρου Maè· από την άλλη πλευρά οδηγεί προς τη Val Fiorentina και το Selva di Cadore.

Η Treccani, στο λήμμα που αφιερώνει στη Valle di Zoldo, την τοποθετεί «ανάμεσα στο συγκρότημα των Alpi Zoldane (Pelmo, 3168 μ.) και σε εκείνο των Agordine, που κορυφώνονται στο Civetta (3220 μ.)», και υπενθυμίζει ότι ακριβώς από τις ανατολικές πλαγιές αυτού του ορεινού όγκου πηγάζει ο Maè.

Το πέρασμα είναι λοιπόν ταυτόχρονα σύνορο, σύνδεση και σημείο διέλευσης. Όμως το όνομά του προηγείται του τουριστικού και οδικού ρόλου που του αποδίδουμε σήμερα.

Κάτω από το Pelmo, ένα τοπίο που διατηρεί ακόμη εκείνη την ιστορία

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί επιβίωσε ακριβώς εδώ ένα όνομα δεμένο με τα stavoli. Ακόμη και σήμερα, γύρω από το Staulanza, το τοπίο εναλλάσσει δάση και ανοιχτές εκτάσεις βοσκής.

Λίγο πριν από το πέρασμα, ανάμεσα στο Pelmo και το Civetta, βρίσκεται ακόμη η Malga Staulanza, την οποία διαχειρίζεται μια οικογένεια από τα τέλη της άνοιξης ως το τέλος του καλοκαιριού: μια δραστηριότητα θερινής βοσκής που είναι και αγροτουρισμός, και που συνεχίζει — σε μορφές προφανώς διαφορετικές — το επάγγελμα για το οποίο γεννήθηκαν αυτά τα λιβάδια.

Φυσικά, το σημερινό βουνό δεν είναι εκείνο πριν από μερικούς αιώνες. Όμως το νήμα δεν κόπηκε εντελώς. Το βοσκοτόπι που βλέπουμε από το παράθυρο του αυτοκινήτου, η malga, τα λιβάδια στους πρόποδες του Pelmo και το ίδιο το όνομα του περάσματος ανήκουν σε διαφορετικά κεφάλαια της ίδιας ιστορίας.

Όταν τα ονόματα γίνονται τεκμήρια

Είναι εύκολο να θεωρήσει κανείς την τοπωνυμία απλή περιέργεια. Στην πραγματικότητα, τα ονόματα των τόπων μπορούν να είναι αληθινά ιστορικά τεκμήρια.

Ένα κτίσμα μπορεί να εξαφανιστεί. Μια οικονομική δραστηριότητα μπορεί να σταματήσει. Ένας πληθυσμός μπορεί να αλλάξει συνήθειες. Ένας νέος δρόμος μπορεί να αντικαταστήσει το παλιό μονοπάτι. Όμως το όνομα συχνά μένει. Κι έτσι μια λέξη συνεχίζει να μεταδίδει μια πληροφορία ακόμη κι όταν όποιος την προφέρει δεν γνωρίζει πια τη σημασία της.

Το Staulanza είναι ακριβώς μία από αυτές τις περιπτώσεις. Στο όνομα ενός περάσματος που σήμερα το επισκέπτονται πεζοπόροι, σκιέρ, οδηγοί αυτοκινήτων, μοτοσικλετιστές και ποδηλάτες, επιβιώνει η ανάμνηση ενός εντελώς διαφορετικού βουνού: εκείνου των stavoli και των ανθρώπων που περνούσαν εκεί ένα μέρος του χρόνου.

Από τα λατινικά στους Δολομίτες: μια λέξη που ταξίδεψε στον χρόνο

Υπάρχει, τέλος, μια λεπτομέρεια που κάνει αυτή την ιστορία ακόμη πιο υποβλητική. Η Treccani ανάγει το stavolo στο λατινικό stabŭlum, την ίδια ρίζα με το stabbio. Η αφετηριακή ιδέα είναι λοιπόν εκείνη του τόπου όπου σταθμεύουν άνθρωποι ή ζώα.

Μέσα από αιώνες γλωσσικών μετασχηματισμών, εκείνη η λέξη πέρασε στα αλπικά ιδιώματα, προσαρμόστηκε στους τόπους και γέννησε το staulanza. Ύστερα μία από εκείνες τις staulanze έγινε τόσο χαρακτηριστική του τόπου, ώστε να δώσει το όνομά της σε ολόκληρο το διάσελο.

Σήμερα λέμε απλώς: Passo Staulanza. Πίσω από αυτές τις δύο λέξεις, όμως, μπορούμε να διαβάσουμε μια πολύ μακρύτερη διαδρομή: λατινικά → τοπικό ιδίωμα → ποιμενική ζωή → οικισμός → περιοχή → τοπωνύμιο.

Ένα όνομα που αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε το πέρασμα

Την επόμενη φορά που θα φτάσετε στο Staulanza, αξίζει να σταματήσετε για μια στιγμή. Να κοιτάξετε το Pelmo. Να κοιτάξετε τα λιβάδια. Να κοιτάξετε το δάσος. Και να προσπαθήσετε να σβήσετε νοερά, για λίγες στιγμές, την άσφαλτο και τα αυτοκίνητα.

Εκείνος ο τόπος δεν γεννήθηκε ως σημείο θέας. Για γενιές ήταν μέρος ενός βουνού που το ζούσαν και το δούλευαν. Και ίσως αυτή είναι η βαθύτερη γοητεία της τοπωνυμίας: όταν ανακαλύπτουμε τι σημαίνει ένα όνομα, ακόμη κι ένα τοπίο που νομίζαμε ότι γνωρίζαμε αλλάζει.

Το Staulanza δεν είναι μόνο το όνομα ενός περάσματος. Είναι ένα μικρό γλωσσικό ίχνος που άφησαν όσοι κατοίκησαν τους Δολομίτες πριν από εμάς.

Συχνές ερωτήσεις για το Passo Staulanza

Γιατί λέγεται Passo Staulanza;

Το όνομα προέρχεται από το stavolo, λέξη που δηλώνει μια εποχική κατοικία χαρακτηριστική του αλπικού περιβάλλοντος. Σύμφωνα με το Vocabolario Treccani, το staulanza είναι λέξη του Cadore που αρχικά δήλωνε τη διαμονή σε ένα stavolo και, κατ’ επέκταση, τον ίδιο τον οικισμό· το ίδιο λήμμα αναφέρει ρητά το Passo Staulanza. Το τοπωνύμιο διαφυλάσσει επομένως τη μνήμη των εποχικών οικισμών και της ποιμενικής οικονομίας των μεγάλων υψομέτρων.

Τι σημαίνει «stavolo»;

Προέρχεται από το λατινικό stabŭlum. Στο αλπικό περιβάλλον δηλώνει μια εποχική κατοικία που χρησιμοποιούνταν στις γεωργικές και ποιμενικές δραστηριότητες, συγκρίσιμη από ορισμένες απόψεις με τη malga ή το maso, και ιδιαίτερα διαδεδομένη στο Cadore.

Σημαίνει το Staulanza «τόπος γεμάτος stavoli»;

Όχι ακριβώς, και καλύτερα να αποφύγουμε αυτή την απλούστευση. Η Treccani ορίζει το staulanza με την κυριολεκτική έννοια ως τη διαμονή ή την παραμονή σε ένα stavolo, με μεταγενέστερη επέκταση της σημασίας στον ίδιο τον οικισμό. Η σύνδεση με τα stavoli είναι βέβαιη· η ερμηνεία του ως «τόπος πλούσιος σε stavoli» θα ήταν αντίθετα λιγότερο ακριβής.

Ανήκει το Passo Staulanza στη Val di Zoldo;

Αποτελεί την κεφαλή της κύριας κοιλάδας του Zoldano και συνδέει τη Val di Zoldo με τη Val Fiorentina. Είναι ένας από τους εμβληματικούς τόπους της άνω Val di Zoldo, κάτω από τον όγκο του Pelmo.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Istituto della Enciclopedia Italiana — Treccani, Vocabolario, λήμμα staulanza.
• Istituto della Enciclopedia Italiana — Treccani, Vocabolario, λήμμα stàvolo.
• Istituto della Enciclopedia Italiana — Treccani, λήμμα Valle di Zoldo.
• Comune di Val di Zoldo, Storia antica και Cenni storici, για τις Regole, τα δάση και τα βοσκοτόπια.
• Fondazione DMO Dolomiti Bellunesi, σελίδα για τη Malga Staulanza.