Passo Staulanza: adı neden böyle? Zoldano’nun stavolo’larının öyküsü

Kapak fotoğrafı: Passo Staulanza’nın kuzey yamacında, Selva di Cadore’den Monte Pelmo ve Val Fiorentina. Fotoğraf: Ximonic (Simo Räsänen), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Anlamını artık hissetmeden söylemeye alıştığımız adlar vardır. Staulanza bunlardan biridir.

Val di Zoldo’da yaşayanlar ya da oraya sık gidenler için bu, vadiyi kuzeyde, Pelmo’nun benzersiz kütlesinin altında kapatan geçidin adıdır. Bir yol, bisikletçiler için bir tırmanış, yürüyüşler için bir başlangıç noktası ve Belluno Dolomitleri’nin en tanınmış geçitlerinden biridir.

Ama asfalt yoldan, otomobillerden, bisikletlerden ve turizmden çok önce bu ad zaten bir şey anlatıyordu. Dağda nasıl yaşandığını anlatıyordu.

Kökeni bizi gerçekten de stavolo‘lara, yani otlaklarda geçirilen aylarda kullanılan mevsimlik barınaklara ve yükseklere çıkmanın tatile gitmek değil, çalışmak anlamına geldiği bir dünyaya götürür. Dolomitler’in yüzyıllık tarihini saklamayı başaran küçük bir sözcüktür bu.

Staulanza: pek kuşku bırakmayan bir etimoloji

Bu kez çekici yorumlara ya da ağızdan ağıza aktarılan efsanelere güvenmek zorunda değiliz. Kaynak, olabilecek en saygın kaynaklardan biri: Treccani.

Treccani, Vocabolario’sunda staulanza sözcüğüne ayrı bir madde ayırır ve onu stavolo‘dan türemiş bir Cadore sözcüğü olarak tanımlar. Sözcüğün ilk anlamı şudur: bir stavolo’da ikamet; ardından sözcük, yerleşimin kendisini de karşılayacak biçimde genişlemiştir.

Treccani bizim için daha da önemli bir adım atar: Zoldo vadisini Fiorentina deresinin vadisine bağlayan Dolomit geçidi Passo Staulanza‘yı açıkça anar. Elimizde böylece nadir ve değerli bir örnek var: dilsel açıklaması ulusal bir sözlükbilim kaynağınca doğrudan yerin kendisine bağlanan bir yer adı.

Peki bir stavolo neydi?

Geçidin adını gerçekten anlamak için Staulanza’nın bugünkü görüntüsünü bir süreliğine unutmalı ve bu dağları turizmden önceki hâliyle hayal etmeliyiz.

Burada da Treccani yardımımıza koşar. stavolo sözcüğü Latince stabŭlum‘dan gelir ve dağ ortamına özgü, özellikle Cadore’de yaygın, işlev bakımından malga ya da maso gibi başka Alp yerleşim biçimleriyle karşılaştırılabilecek mevsimlik bir barınağı belirtir.

Dolayısıyla stavolo yalnızca bir «dağ evciği» değildi. Ekonomik ve toplumsal bir sistemin parçasıydı. Güzel mevsimde insanlar ve hayvanlar daha yüksek otlaklara göç ettiğinde mola verilecek, sürünün korunacağı, kuru otun saklanacağı, çalışılacak ve vadi tabanındakinden bambaşka ritimlerle akan günlerin göğüslenebileceği yerlere ihtiyaç vardı.

Yüksek dağ bir çalışma alanıydı. Staulanza adında yaşamayı sürdüren de tam olarak bu gerçekliktir.

Bu yapıların nasıl yapıldığına yakından bakmaya değer. Bugün anladığımız anlamda ev değildirler: zemin katta ahır, üstünde samanlık ve insanlara ayrılmış, en zorunlu ölçüye indirgenmiş bir alanla birer çalışma makinesidirler.

Her şey iki şeyin etrafında düzenlenmişti: kuru ot ve hayvanlar. Gerisi sonra gelirdi.

Geçitten önce otlaklar vardı

Bugün Passo Staulanza’ya daha çok coğrafi bir nokta olarak bakıyoruz. Bir yanda Val di Zoldo, öbür yanda Val Fiorentina. Karşıda ise Dolomitler’in en güçlü manzaralarından biri: Pelmo ve Pelmetto.

Ama bu vadilerde yüzyıllarca yaşamış halklar için coğrafya başka türlü okunuyordu. Bir orman bir kaynaktı. Bir çayırın bir sahibi vardı ya da bir topluluğa ortaklaşa aitti. Bir otlağın kesin kuralları vardı. Bir pınar hayati olabilirdi. Bir stavolo, yılın bir bölümünde köyden uzak toprakları kullanmayı mümkün kılıyordu.

Ve bir geçit her şeyden önce bir manzara değildi: bir geçiş yeriydi. Staulanza adı, toprağı bu biçimde yaşamanın içinden doğar.

Regole’nin, ormanların ve otlakların Zoldano’su

Val di Zoldo’nun tarihi, bütün bunların ne kadar önemli olduğunu anlamamıza yardım eder. Vadi yüzyıllar boyunca, bölgenin kaynaklarının temel bir bölümünü ortaklaşa yöneten eski topluluklar olan Regole aracılığıyla örgütlendi.

Val di Zoldo Belediyesi, çeşitli topluluklara tanınan «otlak ve ormanların kullanımı ve korunmasının» Regole arasında paylaştırıldığını hatırlatır. Sayıları on idi ve bugün hâlâ köylerin adı olan isimler taşıyorlardı: Regola Grande di Fornesiche, Regola di Forno, di Campo, di Astragal, di Dont, di Goima, Regola Grande di Coi, di Fusine, di Maroso, di Pecol.

Yani söz konusu olan vahşi ve belirsiz bir manzara değildi. Dağ dolaşılan, bilinen, kullanılan ve kurallara bağlanan bir yerdi. Her çayırın, ormanın, akarsuyun, patikanın ve otlak alanının belirli bir işlevi olabilirdi. Ve çoğu zaman bir adı da vardı. Dolomitler’in yer adları büyük ölçüde buradan doğar.

Daha eski bir ayrıntı da var ve onu ne ise o olarak aktarmaya değer. Belediyenin tarihsel yeniden kurgusunda Staulanza ve Fertazza bölgesi, Julium Carnicum‘un Carnia’dan Passo della Mauria üzerinden uzandığı varsayılan genişlemenin ulaştığı son nokta olarak görünür — Civetta üzerinde ise Roma dönemine ait sınır yazıtları korunmaktadır. Bu, yerel yönetimin bir yeniden kurgusudur, burada doğrulayabileceğimiz arkeolojik bir kanıt değil: bu geçidin sınır rolünün ne kadar eskiye uzanabileceğini düşündürdüğü için aktarıyoruz.

Staulanza bir dağı değil, insanın varlığını anlatır

Belki de en büyüleyici yanı budur. Pelmo adı bir dağı tanımlar. Civetta adı bir başka büyük dağı. Staulanza ise bize doğrudan dağın içindeki insandan söz eder.

Bir zirveyi ya da kayanın bir biçimini anlatmaz. Mevsimlik yerleşimin, otlaklara doğru göçlerin ve o yaşam için gerekli yapıların hatırasını saklar. Sanki «Staulanza» derken, çalışmak için ta buralara kadar çıkan kuşakları farkında olmadan anmayı sürdürüyoruz.

Forcella Staulanza, Val di Zoldo’nun yüksek kapısı

Geçit coğrafi açıdan da Zoldano’nun temel kapılarından biridir: buradan yol Pecol’a ve Val di Zoldo’nun kalbine iner, ardından Maè deresinin akışını izler; öbür yanda ise Val Fiorentina’ya ve Selva di Cadore’ye götürür.

Treccani, Valle di Zoldo’ya ayrılan maddesinde vadiyi «Zoldo Alpleri grubu (Pelmo, 3168 m) ile Civetta’da (3220 m) doruğa ulaşan Agordo Alpleri grubu arasına» yerleştirir ve Maè’nin tam da bu kütlenin doğu yamaçlarından doğduğunu hatırlatır.

Geçit böylece aynı anda hem sınır, hem bağlantı, hem de geçiş noktasıdır. Ama adı, bugün ona yüklediğimiz turistik ve karayolu rolünden çok daha eskidir.

Pelmo’nun altında, o tarihi hâlâ saklayan bir manzara

Stavolo’larla bağlantılı bir adın neden tam da burada yaşamını sürdürdüğünü anlamak zor değil. Bugün bile Staulanza çevresinde manzara, ormanlarla açık otlak alanları arasında gidip gelir.

Geçidin biraz öncesinde, Pelmo ile Civetta arasında, bugün hâlâ Malga Staulanza bulunur; ilkbahar sonundan yaz sonuna kadar bir aile tarafından işletilir: aynı zamanda agroturizm işletmesi olan bir yayla faaliyetidir ve — elbette farklı biçimlerde — bu çayırların uğruna doğduğu zanaatı sürdürür.

Elbette bugünün dağı birkaç yüzyıl öncesinin dağı değil. Ama bağ tümüyle kopmadı. Otomobil camından gördüğümüz otlak, malga, Pelmo’nun eteğindeki çayırlar ve geçidin adının kendisi aynı öykünün farklı bölümlerine aittir.

Adlar belgeye dönüştüğünde

Yer adlarını bir merak konusu saymak kolaydır. Oysa yer adları gerçek birer tarihsel belge olabilir.

Bir yapı yok olabilir. Bir ekonomik faaliyet sona erebilir. Bir halk alışkanlıklarını değiştirebilir. Yeni bir yol eski patikanın yerini alabilir. Ama ad çoğu zaman kalır. Böylece bir sözcük, onu söyleyen artık anlamını bilmese bile bir bilgiyi aktarmayı sürdürür.

Staulanza tam da böyle bir örnektir. Bugün yürüyüşçülerin, kayakçıların, sürücülerin, motosikletlilerin ve bisikletçilerin uğradığı bir geçidin adında bambaşka bir dağın hatırası yaşar: stavolo’ların ve yılın bir bölümünü orada geçiren insanların dağı.

Latinceden Dolomitler’e: zamanda yolculuk etmiş bir sözcük

Son olarak bu öyküyü daha da etkileyici kılan bir ayrıntı var. Treccani stavolo‘yu Latince stabŭlum‘a, yani stabbio ile aynı köke bağlar. Çıkış noktasındaki fikir, insanların ya da hayvanların konakladığı yerdir.

Yüzyıllar süren dilsel dönüşümler boyunca bu sözcük Alp ağızlarına girdi, bölgelere uyum sağladı ve staulanza‘yı doğurdu. Sonra bu staulanza’lardan biri yerle öylesine özdeşleşti ki adını bütün geçide bıraktı.

Bugün yalnızca Passo Staulanza diyoruz. Ama bu iki sözcüğün ardında çok daha uzun bir yol okuyabiliriz: Latince → yerel ağız → çobanlık yaşamı → yerleşim → toprak → yer adı.

Geçide bakışımızı değiştiren bir ad

Staulanza’ya bir dahaki gelişinizde bir an durmaya değer. Pelmo’ya bakın. Çayırlara bakın. Ormana bakın. Ve birkaç anlığına asfaltı ve otomobilleri zihninizden silmeyi deneyin.

O yer bir seyir noktası olarak doğmadı. Kuşaklar boyunca yaşanan ve emek verilen bir dağın parçası oldu. Belki de yer adlarının en derin büyüsü budur: bir adın ne anlama geldiğini keşfettiğimizde, tanıdığımızı sandığımız bir manzara bile değişir.

Staulanza yalnızca bir geçidin adı değildir. Dolomitler’de bizden önce yaşamış olanların bıraktığı küçük bir dilsel izdir.

Passo Staulanza hakkında sık sorulan sorular

Passo Staulanza’nın adı neden böyle?

Ad, Alp ortamına özgü mevsimlik bir barınağı belirten stavolo sözcüğünden gelir. Vocabolario Treccani’ye göre staulanza, başlangıçta bir stavolo’da kalmayı, genişletilmiş anlamıyla da yerleşimin kendisini belirten bir Cadore sözcüğüdür; aynı madde Passo Staulanza’yı açıkça anar. Yer adı böylece mevsimlik yerleşimlerin ve yüksek dağdaki çobanlık ekonomisinin hatırasını saklar.

«Stavolo» ne demektir?

Latince stabŭlum‘dan gelir. Alp ortamında tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde kullanılan, bazı yönleriyle malga ya da maso ile karşılaştırılabilecek ve özellikle Cadore’de yaygın olan mevsimlik bir barınağı belirtir.

Staulanza «stavolo’larla dolu yer» mi demektir?

Tam olarak değil ve bu basitleştirmeden kaçınmak daha iyidir. Treccani staulanza‘yı asıl olarak bir stavolo’da ikamet ya da kalış diye tanımlar; anlam daha sonra yerleşimin kendisine genişlemiştir. Stavolo’larla bağlantı kesindir; ancak bunu «stavolo’ları bol yer» diye yorumlamak daha az isabetli olur.

Passo Staulanza Val di Zoldo’ya mı aittir?

Zoldano’nun ana vadisinin başını oluşturur ve Val di Zoldo’yu Val Fiorentina’ya bağlar. Pelmo kütlesinin altında, yukarı Val di Zoldo’nun simge yerlerinden biridir.

Kaynaklar ve ek okumalar

• Istituto della Enciclopedia Italiana — Treccani, Vocabolario, staulanza maddesi.
• Istituto della Enciclopedia Italiana — Treccani, Vocabolario, stàvolo maddesi.
• Istituto della Enciclopedia Italiana — Treccani, Valle di Zoldo maddesi.
• Val di Zoldo Belediyesi, Storia antica ve Cenni storici; Regole, ormanlar ve otlaklar için.
• Fondazione DMO Dolomiti Bellunesi, Malga Staulanza tanıtım sayfası.