Alpinistë, shtriga, gjahtarë të mallkuar e madje edhe Arka e Noes: historia dhe legjendat e majës më misterioze të Dolomiteve të Bellunos.
Nga Belluno duket atje lart, e hollë dhe e palëvizshme, e mbështetur pas qiellit.
Kur perëndimi i diellit i vë flakën Schiara-s, Gusela del Vescovà mbetet për pak çaste e ndezur si një qiri. Pastaj drita shuhet, faqet e shkëmbit kthehen sërish gri dhe maja duket se shndërrohet në rojën e një bote ku njerëzit nuk kanë hyrje.
Është shkëmb, sigurisht. Por kush jeton në rrëzë të saj e di që nuk është vetëm shkëmb.
Gusela e vështron Bellunon prej shekujsh. Ka parë të kalojnë ushtri e pelegrinë, druvarë, gjahtarë e kontrabandistë. Ka njohur njerëz që e sodisnin me frikë dhe të tjerë që vendosën ta sfidonin. Ka mbledhur rreth vetes histori aq të pabesueshme sa duken të vërteta, dhe ngjarje të ndodhura vërtet që, me kalimin e kohës, u ngjajnë gjithnjë e më shumë legjendave.
Dita kur tre burra arritën në majë
Data që hyri në historinë e alpinizmit është 14 shtatori 1913; disa burime japin datën 16.
Atë ditë milanezi Arturo Andreoletti, udhërrëfyesi nga Val di Fassa Francesco Jori dhe alpini Giuseppe Pasquali arritën të ngjiteshin në majën e Gusela-s.
Parë nga qyteti, maja duket thuajse e paarritshme: një gjilpërë guri e ngulur në buzë të faqes së pafund jugore të Schiara-s. Këtë e kujton edhe emri: në të folmen e Bellunos, gusela do të thotë pikërisht gjilpërë.
Ngjitja e mirëfilltë është vetëm disa dhjetëra metra. Por për të mbërritur në bazën e majës duhet një afrim i gjatë e i lodhshëm, hap i sigurt dhe përvojë alpinistike. Përreth nuk ka asgjë qetësuese: vetëm shkëmb, qiell dhe një zbrazëti që mund të gëlltisë çdo zhurmë.
Mund t’i përfytyrojmë tre burrat në majë, në atë shtator të largët të vitit 1913. Poshtë tyre Belluno duhet të dukej i vockël. Shtëpitë, kambanoret dhe rrugët dukeshin sikur i përkisnin një bote të largët. Ndoshta askush nuk tha asgjë. Në disa vende fjalët janë të tepërta, thuajse të papërshtatshme.
Mali, përkundrazi, dukej sikur i kishte pritur.
Gruaja e parë në Gusela
Disa vjet më vonë ishte një grua ajo që theu një tjetër pengesë.
Quhej Maria Breviglieri, e bija e fotografit nga Belluno Pompeo Breviglieri. Dëshmitë e vendosin ngjitjen e saj rreth mesit të viteve ’20; disa rindërtime japin vitin 1928. Sido që të jetë, ajo ishte gruaja e parë e njohur që arriti në majën e Gusela-s.
Në një kohë kur alpinizmi femëror shihej ende me habi, e jo rrallë me mosbesim të hapur, ajo ngjitje pati një domethënie që shkonte shumë përtej pushtimit të një maje. Maria arriti atje ku, sipas shumëkujt, një grua nuk duhej as të provonte të ngjitej.
Dhe Gusela, që nuk i njeh konvencionet e njerëzve, e priti njëlloj si të tjerët: me erë, me heshtje dhe me humnerë.
Një fotografi e vitit 1927 tregon, nga ana tjetër, bellunezin Genio Pol në majë. Burri është atje lart, pezull mes tokës dhe qiellit, ndërsa poshtë tij hapet një peizazh i pamatë. Nuk duket se e ka pushtuar malin. Duket më shumë sikur mali i ka lejuar, për pak minuta, të qëndrojë.
Kur Arka e Noes zbarkoi në Dolomitet
Shumë kohë para alpinistëve, rreth Gusela-s ishin ngjitur tashmë legjendat.
Në gjysmën e dytë të shekullit XIX disa prej tyre u mblodhën nga studiuesja veneciane Angela Nardo Cibele, vëzhguese e vëmendshme e traditave dhe e rrëfimeve popullore.
Banorët e luginave e dinin se, në kohë shumë të lashta, deti kishte mbuluar edhe ato male. Nuk i kishin fjalët e gjeologjisë moderne, por kishin parë guaska e gjurmë detare të burgosura në gur. Dhe kështu lindi një shpjegim shumë më magjepsës.
Tregohej se, pas përmbytjes së madhe, Noeu e kishte lidhur Arkën e vet pas Gusela del Vescovà, duke e përdorur majën e madhe si një shtyllë gjigante ankorimi.
Dikush arrinte madje të pohonte se pikërisht Noeu ishte stërgjyshi i bellunezëve. Prova? Patriarkut, si shumë burrave të këtyre luginave, i pëlqente vera.
Jo të gjithë, megjithatë, pajtoheshin për vendin e zbarkimit. Sipas versioneve të tjera, Arka do të ishte ndalur në Talvena ose në Monte Serva. Me sa duket edhe legjendat, krejt si njerëzit, e kishin të vështirë të merreshin vesh.
Por Gusela kishte në anën e saj një hollësi vendimtare: parë nga larg, me mjegullat e dendura në lugina, mund të dukej vërtet si pika e fundit e tokës që dilte mbi një oqean pa fund.
Shkurrja e hithrave në majë
Një histori tjetër siguronte se në majën e Gusela-s rritej një buscàt i stërmadh, një shkurre hithrash të mëdha sa pemët.
Askush nuk shpjegonte si mund të mbijetonin ato bimë atje lart, të ekspozuara ndaj erës, akullit dhe rrufeve. Por në legjenda gjërat nuk ndodhin sepse janë të mundshme: ndodhin sepse fshehin një kuptim.
Ato hithra konsideroheshin simbol i shterpësisë, një prani armiqësore në majë të një mali që dukej se e zmbrapste jetën. Ndoshta ishte një paralajmërim. Ndoshta do të thoshte se disa vende nuk u përkasin njerëzve dhe se kush ngulmon t’i arrijë duhet të jetë gati të paguajë çmimin.
Shtrigat dhe gjahtarët e dënuar
Kur binte nata, maja e Gusela-s bëhej edhe më e rrezikshme.
Thuhej se atje lart mblidheshin shtrigat për të kremtuar sabatet e tyre. Vinin me errësirën dhe nisnin valle të çmendura, të shoqëruara nga era që ulërinte mes faqeve të Schiara-s.
Bashkë me to vallëzonin shpirtrat e gjahtarëve të dënuar në ferr. Ishin burra që kishin parapëlqyer të ndiqnin gjahun në vend që të respektonin urdhërimin e ditës së festës. Për atë faj ishin dënuar të endeshin përjetë nëpër male, të tërhequr nga shtrigat në një valle që nuk do të mbaronte kurrë.
Ndoshta, gjatë disa netëve, dikush dëgjoi vërtet zhurma që vinin nga Schiara. Era, kur përshkon gryka e kanale, di të imitojë shumë zëra. Mund të duket si një rënkim, një thirrje ose një e qeshur e largët.
Burrat nëpër shtëpi afroheshin pranë zjarrit. Dhe askush nuk dilte të shihte.
Katër palë qe në majë të një gjilpëre
Legjenda më e habitshme ka të bëjë me përmasat e majës.
Sot e dimë se hapësira në majë është e kufizuar. E megjithatë disa tregonin se ishte aq e gjerë sa të lejonte një qerre të tërhequr nga katër palë qe të kthehej rrotull. Tetë qe, një qerre e ndoshta edhe qerrexhiu, të gjithë në majën e Gusela-s.
Është një pamje e pamundur. Pikërisht për këtë është e vështirë ta harrosh.
Legjendat popullore i zmadhojnë dhe i shtrembërojnë gjërat, por rrallë e bëjnë pa arsye. Ndoshta ajo hapësirë e pamatë nuk i përkiste malit të vërtetë, por malit të imagjinuar nga ata që e vështronin nga fundi i luginës.
Nga larg Gusela duket e vogël. Në fantazinë e bellunezëve, përkundrazi, ka qenë gjithmonë e pamasë.
Mali që vazhdon të na vështrojë
Kanë kaluar më shumë se njëqind vjet nga ngjitja e Andreoletti-t, Jori-t dhe Pasquali-t. Alpinistët sot kanë pajisje më të mira, përshkrime të hollësishme të itinerareve dhe parashikime të motit. Distancat janë matur, faqet janë fotografuar dhe çdo kalim mund të përshkruhet.
E megjithatë diçka e Gusela-s vazhdon t’i shmanget. Ndoshta sepse nuk është vetëm një majë për t’u arritur. Është një shenjë e gdhendur në peizazh, një pikë ku historia e dokumentuar takon kujtesën popullore dhe jo gjithmonë është e mundur të kuptosh ku mbaron njëra e ku fillon tjetra.
Në ditët e kthjellëta shfaqet e qartë mbi Belluno. Kur vijnë retë, përkundrazi, zhduket. Rri e fshehur me orë, ndonjëherë me ditë. Pastaj era hap papritur një të çarë dhe gjilpëra prej guri rishfaqet në të njëjtin vend, e palëvizshme, sikur të mos ishte larguar kurrë.
Ndoshta nuk kanë ekzistuar kurrë shkurrja e hithrave, vallet e shtrigave apo qerrja me tetë qe. Ndoshta Noeu nuk e ka lidhur kurrë Arkën e tij pas Gusela-s.
Por provoni ta vështroni në perëndim të diellit, kur Schiara errësohet dhe në luginë ndizen dritat e para. Provoni ta shikoni gjatë.
Në një moment mund t’ju duket se nuk jeni më ju që e vështroni malin.
Është mali që po ju vështron juve.
Burime: Angela Nardo Cibele, përmbledhje traditash popullore të Bellunos (gjysma e dytë e shekullit XIX); Ezio Etrari, rindërtimi i ngjitjes së parë për Notiziario del CAI di Verona (janar 2014); dëshmi vendase për ngjitjen e parë femërore.
