Pesha e të shumtëve: mbiturizmi në Dolomitet

Mes selfieve në maja dhe banorëve që largohen, Dolomitet e Bellunos kërkojnë një ekuilibër që turizmi masiv rrezikon ta thyejë përgjithmonë.

Kur Komiteti i UNESCO-s i njohu Dolomitet si Trashëgimi e Njerëzimit në vitin 2009, askush nuk do ta kishte imagjinuar se ajo certifikatë e veçantisë mund të shndërrohej në thikë me dy presa. Sot, gjashtëmbëdhjetë vjet më vonë, shifrat tregojnë një histori më të ndërlikuar: një territor me bukuri të jashtëzakonshme që mezi e mban peshën e suksesit të vet.

Një trashëgimi që kthehet në problem

Tre Cime di Lavaredo, liqeni i Braies, Passo Giau: vende që deri para pak dekadash frekuentoheshin nga alpinistë dhe dashamirës të malit të pajisur si duhet, sot fjalë për fjalë sulmohen nga turistë shpesh të papërgatitur, të tërhequr nga imazhe në rrjetet sociale që i bëjnë këto maja aq të parezistueshme sa edhe artificiale. Instituti Demoskopika, në raportin e vitit 2025 mbi Indeksin e Përgjithshëm të Mbipopullimit Turistik (ICST), e rendit Alto Adigen — dhe bashkë me të gjithë harkun e Dolomiteve — ndër zonat italiane me presionin më të lartë turistik, krahas Riminit dhe Venecias.

E megjithatë, fenomeni në Dolomitet ka tipare specifike që e bëjnë veçanërisht tinëzar. Nuk bëhet fjalë vetëm për grumbullim njerëzish: dëmin e shkakton përqendrimi kohor dhe hapësinor i fluksit. Mijëra vizitorë dynden në pak pika ikonike, në të njëjtat orë të ditës, për të përjetësuar të njëjtën pamje. Rezultati është një përvojë e degraduar për vetë turistin dhe një presion i papërballueshëm mbi ekosistemet malore.

“

Kur turistët i kalojnë banorët, mali pushon së qeni një vend i jetuar dhe kthehet në një set fotografik nën qiell të hapur.

— Istituto Demoskopika, Indice di Sovraffollamento Turistico 2025

Pasojat për territorin e Bellunos

Rasti i Auronzo di Cadore është domethënës. Regjistri i banorëve të komunës ra për herë të parë nën tre mijë — pas Luftës së Dytë Botërore ishin më shumë se dyfishi — ndërsa çdo verë qyteza pret deri në njëzet e pesë mijë turistë mes hoteleve dhe shtëpive private. Ky çekuilibër demografik nuk është rast i izoluar: përsëritet pothuajse në të gjitha komunat e provincës së Bellunos që gravitojnë rreth atraksioneve kryesore të Dolomiteve.

“Marka Dolomitet”, jashtëzakonisht e fuqishme edhe jashtë vendit, i ka shtyrë lart çmimet e qirave në një rreze gjithnjë e më të gjerë. Platformat e qirave afatshkurtra e kanë gllabëruar tregun e banesave: për pronarët është shumë më fitimprurëse t’u japin me qira turistëve për javë sesa punëtorëve vendas për vite. Paradoksi është se sot edhe ata që drejtojnë struktura turistike e kanë të vështirë të gjejnë personel të gatshëm të shpërngulet, sepse nuk ka banesa me çmime të përballueshme. Kush është i gatshëm të rezervojë një akomodim deri në 50-60 kilometra larg maleve vetëm për hir të magjisë së markës, i lë punëtorët sezonalë pa vend ku të qëndrojnë.

Siguria dhe brishtësia e ekosistemeve

Mbiturizmi në Dolomitet sjell me vete edhe një problem dramatik sigurie. Mes qershorit dhe korrikut 2025, Korpusi Kombëtar i Shpëtimit Malor regjistroi një rritje prej 20% të ndërhyrjeve krahasuar me vitet e mëparshme, me 83 të vdekur dhe 5 të zhdukur. Shkaku i përsëritur: turistë të papërgatitur që futen në shtigje të vështira, të shtyrë nga dëshira për të riprodhuar fotografinë e parë në Instagram, pa formim teknik dhe pa pajisje të përshtatshme.

Dëmi mjedisor është po aq i rëndë. Rritja e trafikut të automjeteve në fundet e luginave dhe në rrugët malore shkakton ndotje të ajrit dhe zhurmë që shqetësojnë faunën e egër. Shtigjet, të paprojektuara për dhjetëra mijëra kalime në sezon, u nënshtrohen gërryerjes. Bimësia e lartësive, tashmë e brishtë për shkak të kushteve klimatike, shkelet nga ata që dalin nga shtegu për të bërë foton perfekte.

Përgjigjet: zona me trafik të kufizuar, kuota hyrjeje dhe tregje të reja

Përgjigjet institucionale shtohen, megjithëse ende të fragmentuara. Zonat me Trafik të Kufizuar janë tashmë funksionale në disa zona të ndjeshme si liqeni i Braies. Në Tre Cime prej vitesh diskutohet për kufizimin e hyrjeve ditore, sipas modelit të Venecias. Presidenti i Rajonit të Venetos, Luca Zaia, ka propozuar një aplikacion për të menaxhuar hyrjet, dhe është menduar edhe futja e biletave të hyrjes në zonat më të frekuentuara.

Përgjigjja e Provincës së Bellunos mbështetet te çsezonalizimi: shpërndarja e flukseve gjatë gjithë vitit në vend që të ngjeshen në muajt e verës dhe të dimrit. Në këtë drejtim lëviz edhe Fondazione DMO Dolomiti Bellunesi, që ka hapur tregje të reja — nga Kina te Shtetet e Bashkuara — për të tërhequr vizitorë në periudhat e sezonit të ulët. Vetëm në vitin 2025, nga qershori në shtator, vlerësohet se kanë mbërritur rreth 4.000 vizitorë kinezë, një fenomen i paparë, i bërë i mundur edhe nga fluturimi i ri i drejtpërdrejtë Shangai-Venecia.

Masat kryesore tashmë në zbatim ose në diskutim:

• →Zona sezonale me Trafik të Kufizuar në rrugët kryesore të hyrjes drejt liqeneve dhe qafave të Dolomiteve
• →Kufizimi i hyrjeve në zonat më të ndjeshme me rezervim të detyrueshëm online
• →Investime në transportin publik lokal për të ulur presionin e trafikut privat
• →Thirrje GAL për rikonstruksionin e ndërtesave të destinuara për strehimin e punëtorëve sezonalë
• →Fushata edukimi për respektin ndaj malit drejtuar turistëve, edhe në gjuhë të huaja
• →Promovimi i itinerareve alternative larg hot spot-eve më të mbingarkuara

E ardhmja: çfarë turizmi për Dolomitet e Bellunos?

Nyja qendrore mbetet e hapur: a është e mundur që një turizëm i gjallë ekonomikisht të bashkëjetojë me ruajtjen e një territori që ka marrë certifikimin më të lartë botëror të veçantisë? Përgjigjja nuk mund të jetë as bllokimi i hyrjeve, as dorëzimi përpara degradimit progresiv. Kërkon një vizion të integruar që vë në qendër jo numrin e vizitorëve, por cilësinë e përvojës dhe qëndrueshmërinë për ata që jetojnë në Dolomitet gjatë gjithë vitit.

Dolomitet e Bellunos, historikisht më pak të “zhvilluara” turistikisht krahasuar me zonat e Alto Adiges dhe të Trentinos, kanë ende mundësinë të zgjedhin një model tjetër: një turizëm të ngadaltë, të vetëdijshëm, të shpërndarë në territor. Sfida është të mos humbet kjo dritare mundësie, duke mësuar nga gabimet e zonave që mbiturizmin po e paguajnë tashmë me lëkurën e tyre — dhe me gurin e tyre.

Burimet: Istituto Demoskopika – Indice Complessivo di Sovraffollamento Turistico 2025; Linkiesta.it; IrpiMedia; Il Dolomiti; Corpo Nazionale Soccorso Alpino e Speleologico; Fondazione DMO Dolomiti Bellunesi; Regione Veneto; Provincia di Belluno; GAL Alto Bellunese. Të dhëna të përditësuara deri në verën e vitit 2025.

Foto e kopertinës: Mattew Gave: https://www.pexels.com/it-it/foto/paesaggio-cielo-nuvole-esterno-10487641/