Ujku është kthyer: frika, bashkëjetesa dhe përgjegjësia

Të thuash se ujku është kthyer nuk e mbyll diskutimin. Ka nga ata që druhen për qenin e tyre dhe ka nga ata që duhet të mbrojnë bagëtinë: asnjërit prej tyre nuk i shërben një karikaturë. Bashkëjetesa nis kur pyetjet konkrete zënë vendin e sloganeve.

Një kafshë reale, jashtë përrallave

Ujkut shpesh i kërkohet të përfaqësojë diçka më të madhe: natyrën e rigjetur, braktisjen e luginave, largësinë mes qytetit dhe malit. Janë interpretime që meritojnë të dëgjohen, por mund ta fshehin kafshën dhe problemet e vërteta. Një diskutim serioz duhet të lejojë që një vështirësi të pranohet pa e detyruar atë që flet të zgjedhë një kamp.

Projekti LIFE WolfAlps EU ka publikuar një raport mbi shpërndarjen e ujkut në rajonet alpine për periudhën 2020–2024. Ajo periudhë është pjesë e të dhënës: nuk e riemërtojmë “regjistrimi i krahinës së Bellunos 2026”. Sinjalizimet, individët e identifikuar, çiftet dhe tufat nuk janë kategori që mblidhen bashkë sikur të tregonin të njëjtën gjë.

Këtu nuk japim një numër aktual të tufave në provincë. Do të ishte më tërheqëse ta hapnim me një shifër, por lexuesi ka nevojë mbi të gjitha të kuptojë se çfarë mund të shpjegojë ajo shifër. Për të interpretuar një takim duhen vendi, sjellja, distanca dhe konteksti; një vlerësim mbi një territor të gjerë nuk e përshkruan automatikisht situatën që kemi përpara.

Frika duhet dëgjuar, pastaj kthyer në informacion

Kush jeton me një shqetësim nuk ka nevojë të dëgjojë se ai është i paarsyeshëm. Ka nevojë të dijë kujt t’i drejtohet, cilat sjellje të shmangë dhe cilat elemente të sinjalizojë. Edhe kush mbron ruajtjen e natyrës duhet të dëshirojë informacion të saktë: heshtja për episodet problematike nuk i mbron kafshët dhe u lë hapësirë rrëfimeve më të vështira për t’u verifikuar.

ISPRA (Instituti Kombëtar Italian për Mbrojtjen dhe Kërkimin Mjedisor) ka hartuar një protokoll për identifikimin dhe menaxhimin e ujqërve urbanë dhe të atyre të mësuar me njeriun. Dallimi ka të bëjë me sjelljet dhe kontekstet, jo me një etiketë të re për t’ia ngjitur çdo kafshe të parë pranë një fshati. Monitorimi dhe vlerësimi u takojnë institucioneve kompetente. Nuk bëhemi ekspertë të menaxhimit të faunës vetëm pse kemi parë një video.

Kjo është edhe përgjegjësi e atyre që publikojnë në rrjetet sociale: të tregojnë kur dhe ku është xhiruar një skenë, të shmangin vendndodhjet e përafërta, të mos e riqarkullojnë si të re një video që ka qarkulluar më parë. Para se të shpërndash një alarm, të pyesësh për burimin është një formë vëmendjeje ndaj fqinjëve, jo mohim i asaj që kanë përjetuar.

Nëse ndesh një ujk: lëri hapësirë

Udhëzimet e Servizio forestale della Provincia di Bolzano (Shërbimi pyjor i Provincës së Bolzanos) ftojnë të ruash distancën dhe qetësinë, të mos vraposh, të mos e tërheqësh dhe të mos e ushqesh kafshën. Nëse situata të shqetëson, bëj zë dhe tërhiqu ngadalë. Mos u afro për ta fotografuar dhe mos e ndiq pasi të jetë larguar.

Nëse një kafshë ngul këmbë të afrohet ose ndjek një person, situata duhet sinjalizuar te shërbimet kompetente; në rast urgjence, telefononi 112. Mos e ktheni një rekomandim të përgjithshëm në premtimin se çdo takim do të ketë të njëjtin përfundim. Sjelljet e vëzhguara vlejnë më shumë se një siguri absolute.

«Mantieni la distanza, rimani calmo e non scappare.» (përkthim: “Mbaj distancën, qëndro i qetë dhe mos ik.”)

Provincia autonoma di Bolzano — udhëzime për takimin me një ujk

Blegtori duhet të gjejë një bashkëbisedues

Të flasësh për bashkëjetesë pa dëgjuar ata që ndjekin kafshët në kullotë do të thotë të bësh një diskutim të paplotë. Parandalimi duhet diskutuar edhe në termat e punës që kërkon, të karakteristikave të vendeve, të asistencës dhe të vazhdimësisë. Nuk mjafton të tregosh një mjet dhe të përfytyrosh se, thjesht pse ekziston, ai i zgjidh automatikisht të gjitha problemet.

Në vitin 2026 Regione Veneto (Rajoni i Venetos) publikoi thirrjen Melken për metoda të reja parandalimi të sulmeve grabitqare në malga (stanet verore alpine), me një fond të deklaruar prej 400.000 eurosh. Skeda e konsultuar u drejtohet përfituesve publikë dhe tregon si afat 23 nëntorin 2026, ora 23:59. Prandaj nuk është e saktë të paraqitet si një dëmshpërblim që i takon automatikisht çdo blegtori.

Ekzistenca e një mase nuk dëshmon se ajo është zbatuar tashmë ose se ka dhënë një rezultat të caktuar. Kalimi nga fondet e akorduara te ndërhyrjet konkrete meriton një rrëfim më vonë, me dokumente dhe persona të identifikueshëm. Ndërkohë, kush konsulton një thirrje duhet të verifikojë përfituesit, shtojcat dhe ndryshimet e mundshme përpara se të marrë vendime.

Pikëpamja e atyre që punojnë në malga

Dëshmia e një blegtori nga Alpago

Tani ekziston një dëshmi e drejtpërdrejtë, e mbledhur nga e përditshmja italiane Il Gazzettino. Igor De March rrit dele që nga viti 2005 në Pian Formosa, në komunën e Chies d’Alpago. Një natë, mes së martës dhe së mërkurës, një ujk hyri në vathën e tij: gjashtë dele u vranë dhe e shtata u plagos rëndë. Natën tjetër blegtori vendosi të flinte pranë kopesë.

Masat mbrojtëse ishin vendosur. De March përshkruan një gardh të dyfishtë elektrik, 145 centimetra të lartë, të përforcuar me një shtyllë shtesë mes atyre të zakonshme, dhe një qen roje të racës maremma brenda vathës, i cili megjithatë shpëtoi 140 delet e tjera. Ai tregon edhe kostot: rreth një mijë euro në vit për qenin dhe rreth 5.000 euro për rrjeta dhe pajisje. Por këmbëngul se çështja nuk është paraja: një dëmshpërblim i mundshëm nuk e shpërblen punën e përditshme me të cilën kujdeset për territorin.

Është sulmi i parë që pëson në më shumë se njëzet vjet veprimtari dhe e përjeton me dëshpërim, sepse, pavarësisht masave paraprake, vëren se «këtu ujqit hyjnë e dalin kur dhe si duan». Ai u kërkon institucioneve të bëjnë më shumë dhe druhet se në Alpago, ku sot blegtorët janë të shumtë, do të mbeten pak.

Në të njëjtin reportazh, Toni Zaccaria nga kooperativa Fardjma jep shifrat e luginës: rreth nëntëdhjetë blegtorë dhe rreth 3.000 dele të racës Alpago, me mbi 600 krerë të vrarë nga grabitqarët në katër vitet e gjysmë të fundit dhe rreth njëqind në muajin e fundit. Sipas Zaccarias, ujku mungonte në Alpago prej rreth dy shekujsh para se të rishfaqej në vitin 2017, dhe delet mbajnë të kujdesura rreth 1.400 parcela toke ku përndryshe nuk do të arrinte askush. Janë shifra të dhëna nga një përfaqësues i blegtorëve, jo të dhëna nga një monitorim zyrtar, dhe i paraqesim me këtë atribuim.

Ky zë nuk e mbyll diskutimin, por e bën më konkret: një parandalim i zbatuar me kujdes mund të mos mjaftojë. Një arsye më shumë për të ndjekur me kohë se çfarë arrijnë vërtet masat e shpallura në kullota.

Edhe vizitori ka një detyrë: të mos prekë gardhet dhe pajisjet, të pyesë para se të kalojë nëpër hapësirat e punës dhe të ruajë distancën nga kafshët. Dëshira për një fotografi nuk mund të kthehet në një barrë shtesë për atë që po punon.

Qeni ndryshon mënyrën si ecim në shteg

Për ata që ecin me qen, ekskursioni duhet përgatitur duke pasur parasysh edhe praninë e tij. Në Parco Nazionale Dolomiti Bellunesi (Parku Kombëtar i Dolomiteve të Bellunos) rripi është i detyrueshëm. Është një rregull që duhet respektuar para një takimi të mundshëm me faunën, jo një masë paraprake për t’u improvizuar kur qeni është tashmë larg.

Qeni nuk është leje për t’iu afruar kafshëve të egra. Ta mbash pranë i bën veprimet tona më të kontrollueshme; ta lësh të eksplorojë pa kontroll shton pasiguri. E njëjta vëmendje vlen pranë kullotave: duhen pasur parasysh kafshët e pranishme, punëtorët dhe qentë që mund të përdoren për menaxhimin e bagëtisë.

Nuk ekziston një formulë që e kthen çdo situatë në një takim pa rreziqe. Ekziston mundësia të zgjedhësh një itinerar tjetër, të heqësh dorë nga një ndalesë dhe të largohesh me qetësi. Kush i quan këto vendime humbje i vë vetes një problem më shumë: të provojë diçka pikërisht kur do të duhej të vëzhgonte.

Territori nuk është një skenë e zbrazët

Në Dolomiti (Dolomitet) bashkëjetojnë dëshira të ndryshme. Ka nga ata që kërkojnë qetësinë, nga ata që duan të çojnë përpara një veprimtari dhe nga ata që studiojnë faunën. Asnjëra nga këto përvoja nuk mjafton vetëm për të përfaqësuar territorin. Ta pranosh këtë shumësi të lejon të diskutosh një masë konkrete pa e kthyer menjëherë në një gjykim mbi dinjitetin e atij që e propozon.

Zgjedhja jonë redaksionale është t’i bëjmë të dallueshme burimet, kufijtë dhe pyetjet. Të mos premtojmë se gjithçka është e thjeshtë, të mos e barazojmë çdo gjurmë me një emergjencë, të mos e trajtojmë punën bujqësore si një detaj të bezdisshëm. Një artikull i mirë duhet ta lërë lexuesin më të aftë për të dalluar, jo thjesht më të bindur për mendimin e vet.

Një bashkëjetesë që mund të verifikohet

Mund të kërkojmë që monitorimet të jenë të lexueshme, që procedurat të shpjegohen dhe që rezultatet e parandalimit të rrëfehen me kalimin e kohës. Janë kërkesa që përputhen me ndjeshmëri të ndryshme. E zhvendosin diskutimin drejt asaj që mund të vëzhgohet dhe të përmirësohet, pa pretenduar që mospajtimi të zhduket.

Para nisjes, konsultoni faqen për Parco Nazionale Dolomiti Bellunesi dhe rregullat për Vivere le Dolomiti con libertà e rispetto (Të jetosh Dolomitet me liri dhe respekt). Udhëzuesi për vjeshtën në Dolomiti Bellunesi ndihmon ta vendosësh daljen brenda stinës; ai për Dormire in rifugio: come funziona (Të flesh në strehë malore: si funksionon) të kujton rëndësinë e verifikimit të pikave mbështetëse. Ujku është një element i mjedisit: organizimi i mirë i ditës mbetet një përgjegjësi më e gjerë.

Cilësia e një sinjalizimi

Një informacion i dobishëm e ndan atë që është parë nga ajo që supozohet. Të përshkruash një kafshë që kalon rrugën është ndryshe nga t’i atribuosh një qëllim; të tregosh një distancë të vlerësuar me sy është ndryshe nga të njohësh një matje. Vëzhgime të rëndësishme mund të përcillen edhe pa e identifikuar me siguri një individ. Ta bësh të qartë pasigurinë shmang që një supozim të kthehet në fakt ndërsa kalon nga një person te tjetri.

Një redaksi duhet të kërkojë materialin origjinal, datën dhe pëlqimin për përdorim përpara se të publikojë. Duhet gjithashtu të shpjegojë nëse identifikimi vjen nga një autoritet kompetent apo nga ai që ka dërguar videon. Kjo metodë nuk e fshin shqetësimin: e bën më të lehtë për ta çuar te bashkëbiseduesi i duhur dhe ul rrezikun që të ushqehet një alarm për një vend të gabuar.

Rezultati i dëshirueshëm është një komunitet që di të sinjalizojë pa ndjekur. Njerëzit nuk duhet të afrohen për të marrë një provë më të mirë, as të rrezikojnë veten dhe kafshët për të plotësuar një rrëfim.

Më parë në këtë seri: Vaia, tetë vjet më pas: pylli është gjelbëruar sërish, por nuk është më i njëjti