Mali është i të gjithëve pikërisht sepse nuk i përket askujt. Mund ta përshkojmë, ta njohim dhe ta lëmë bukurinë e tij të na ndryshojë. Por nuk mund të sillemi sikur çdo pyll, shteg e kullotë të ishte vetëm në dispozicionin tonë.
Të ecësh në Dolomitet do të thotë të hysh në një mjedis të gjallë, jo në një skenë të ndërtuar për ne.
Foto: Mattia Revelant, Unsplash License.
Ka një shprehje që përsëritet shpesh kur flitet për malin: “Mali është i të gjithëve.” Është një pohim i bukur, por i paplotë. Nëse do të thotë që askush nuk duhet të përjashtohet nga mundësia për ta takuar natyrën, për të marrë frymë në pyll ose për të përshkuar një shteg, atëherë është një parim që duhet mbrojtur. Por nëse kthehet në justifikim për të bërë kudo çfarë të duam, e humb plotësisht kuptimin.
Mali nuk është kënd lojërash, pistë private apo sfond i vënë në dispozicion të përmbajtjeve tona në rrjetet sociale. Është një sistem kompleks ku bashkëjetojnë kafshë të egra, pyje, përrenj, livadhe, kullota, veprimtari tradicionale, prona, vizitorë dhe komunitete vendase. Liria jonë për ta përshkuar ekziston vetëm për sa kohë nuk cenon jetën, sigurinë dhe lirinë e të tjerëve.
Nuk jemi pronarë të pyllit pse ecim nëpër të çdo të diel. Nuk jemi pronarë të shtegut pse e përshkojmë me biçikletë, as të livadhit pse qeni ynë pëlqen të vrapojë i lirë aty. Jemi mysafirë, dhe një mysafir i respektueshëm përpiqet të kuptojë ku ndodhet, kush jeton në atë vend dhe çfarë gjurme do të lërë pas kalimit të tij.
Të mbrosh nuk do të thotë të mbyllësh
Ekziston një kundërvënie e gabuar që rishfaqet në shumë diskutime: nga njëra anë ata që duan një mal të arritshëm, nga tjetra ata që duan ta mbrojnë. Në të vërtetë, përdorimi dhe mbrojtja nuk janë armiq. Një mjedis që e njohim dhe e jetojmë me vetëdije kuptohet, duhet dhe mbrohet më lehtë. Por “i arritshëm” nuk mund të thotë “pa kufij”.
Një zonë e brishtë mund të kërkojë mbyllje sezonale. Një shteg i mbushur me familje dhe ecës mund të mos jetë i pajtueshëm me biçikleta që zbresin me shpejtësi. Një zonë riprodhimi e faunës mund të kërkojë më shumë qetësi dhe vëmendje. Një itinerar i përshtatshëm për kuajt mund të mos përkojë me një shteg të ngushtë, të ekspozuar ose lehtësisht të gërryeshëm. Këto janë dallime konkrete, jo gjykime morale për njerëzit apo veprimtaritë.
Parku Kombëtar i Dolomiteve të Bellunos kujton se trashëgimia e tij është e jashtëzakonshme, por e brishtë, dhe se vizita duhet të bëhet pa e dëmtuar atë. Rregullorja rregullon, ndër të tjera, biçikletat, mjetet me motor, kampimin dhe mbledhjen e kërpudhave; gjithashtu ndalon sjellje si ndezja e zjarreve, këputja e luleve, dëmtimi i bimëve dhe shqetësimi i kafshëve.
Qentë: rripi nuk është ndëshkim
Kush e do qenin e vet, dëshiron ta marrë me vete. Është e kuptueshme, por dashuria nuk e zhduk ndikimin që mund të ketë një kafshë shtëpiake në mjedis. Edhe qeni më i qetë ruan erëra, kureshtje dhe instinkte që fauna e egër i percepton si kërcënim të mundshëm.
Në Parkun Kombëtar të Dolomiteve të Bellunos qentë duhet të mbahen gjithmonë me rrip. Nuk është masë kundër kafshëve: shërben për të shmangur ndjekjen dhe shqetësimin e faunës, takimet e vështira me qen të tjerë, njerëz ose bagëti dhe situatat e rrezikshme për vetë kafshën shtëpiake.
Të mbledhësh jashtëqitjet, të mos lësh qese përgjatë shtegut, të mbash distancë nga kafshët në kullotë dhe të respektosh ndalimet e mundshme janë gjeste elementare. Të thuash “qeni im është i urtë” nuk mund të zëvendësojë një rregull që vlen për të gjithë.
Biçikleta dhe e-bike: jo çdo gjurmë është pistë
Biçikleta është një mjet i jashtëzakonshëm për të njohur territorin dhe mund të përfaqësojë një formë lëvizjeje me ndikim të ulët. Por një biçikletë, sidomos në zbritje, lëviz me shpejtësi dhe hapësira frenimi shumë të ndryshme nga ato të një ecësi. E-bike, duke i bërë më lehtësisht të arritshme lartësitë dhe distancat e mëdha, e zgjeron numrin e vizitorëve dhe e bën edhe më të nevojshme informimin dhe përgjegjësinë.
Brenda Parkut lejohet të ngasësh biçikletë në rrugët shtetërore, provinciale dhe komunale, si dhe në shumë rrugë pyjore e blegtorale të lejuara. Faqja zyrtare kushtuar itinerareve me biçikletë sqaron megjithatë se disa rrugë pyjore janë të ndaluara dhe se kalimi i biçikletave nëpër shtigje është i ndaluar.
Respektimi i këtij dallimi nuk do të thotë të jesh kundër biçikletës malore. Do të thotë ta drejtosh çdo veprimtari drejt shtigjeve të përshtatshme, të zvogëlosh konfliktet dhe aksidentet, të kufizosh gërryerjen në pikat më delikate dhe t’u garantosh të gjithëve një përvojë më të mirë.
Me kalë: një mënyrë e lashtë që kërkon shtigje të përshtatshme
Të përshkosh një territor me kalë krijon një marrëdhënie të ngadaltë dhe të thellë me peizazhin. Megjithatë, edhe kjo veprimtari ka nevojë për gjurmë të përshtatshme për nga gjerësia, trualli, pjerrësia, siguria dhe bashkëjetesa me përdoruesit e tjerë.
Në Parkun Kombëtar të Dolomiteve të Bellunos ecja me kalë lejohet në zonat C dhe D, që përfshijnë përafërsisht disa lugina dhe zona të caktuara, si dhe në disa rrugë pyjore. Parku propozon një përzgjedhje të shtigjeve të kalueshme me kalë. Edhe këtu zgjidhja nuk është ndalimi i përgjithshëm, por zgjedhja e vetëdijshme e vendeve ku veprimtaria është e pajtueshme.
Edhe ai që ecën në këmbë mund të jetë i pasjellshëm
Do të ishte shumë e lehtë t’ua faturonim çdo problem qenve, biçikletave apo kuajve. Kush ecën në këmbë nuk fiton automatikisht një patentë ndjeshmërie mjedisore. Del nga shtegu për ta shkurtuar rrugën, shkel livadhet, këput lule, braktis shami letre dhe mbeturina, i lë portat hapur, bërtet, përdor altoparlantë, u afrohet kafshëve për një fotografi ose hyn në prona dhe kullota pa asnjë kujdes.
Respekti nuk varet nga mjeti, por nga sjellja. Mali nuk dallon mes këpucëve malore, rrotave, putrave dhe thundrave: ai regjistron pasojat e çdo kalimi.
Duhen rregulla të qarta, jo tabela të pakuptueshme
Rregullat funksionojnë kur janë të arsyeshme, të dukshme dhe të lehta për t’u njohur para nisjes. Nuk mjafton të vendosësh një tabelë të vogël në fillim të një itinerari. Duhen harta të përditësuara dhe një sistem i përbashkët që të tregojë, për çdo shteg:
- nëse qentë lejohen dhe me çfarë kushtesh;
- nëse rripi është i detyrueshëm;
- nëse mund të kalojnë biçikleta dhe e-bike;
- nëse shtegu është i pajtueshëm me ecjen me kalë;
- nëse ka kufizime sezonale;
- nëse ka kullota ose zona të ndjeshme për faunën;
- cili autoritet e ka vendosur rregullin dhe kur është përditësuar;
- çfarë vështirësish, rreziqesh dhe kushtesh aksesueshmërie paraqet.
Një hartë dixhitale e këtij lloji do t’u vlente vizitorëve, por edhe strehave malore, guidave, operatorëve turistikë dhe banorëve. Mund të bëhej një shërbim qendror për DolomitiBelluno.it dhe për aplikacionin e ardhshëm DOLO+GO: jo vetëm të tregojë ku të shkosh, por ta ndihmojë secilin të zgjedhë vendin e përshtatshëm për mënyrën e vet të të jetuarit malin.
Të edukosh, të informosh dhe të kontrollosh
Mbikëqyrja e kryer nga Enti i Parkut dhe nga Reparto Carabinieri Parco (njësia e karabinierëve për parqet) është e domosdoshme, por asnjë territor nuk mund të mbrohet vetëm me sanksione. Mbrojtja e parë është kulturore: informacione të sakta, edukim mjedisor, sinjalistikë e kuptueshme dhe sjellje koherente nga ana e atyre që e jetojnë dhe e tregojnë malin.
Kur rregullat shkelen me vetëdije, kontrollet janë të nevojshme. Por rezultati më i rëndësishëm arrihet kur një person heq dorë vetvetiu nga hyrja në një zonë delikate, e mban qenin me rrip, ngadalëson me biçikletë ose zgjedh një shteg tjetër, sepse e ka kuptuar arsyen e atij kufizimi.
Liria për ta lënë malin të gjallë
Liria e vërtetë nuk qëndron në pretendimin që çdo veprimtari të jetë e mundur kudo. Qëndron në mundësinë për të vazhduar të takojmë një mal të gjallë: me heshtjet e tij, kafshët, pyjet, kullotat, ata që punojnë aty dhe ata që do të vijnë pas nesh.
Jo gjithçka mund të bëhet kudo. Ta pranojmë këtë nuk e varfëron përvojën tonë: i rikthen vlerën. Të hysh në Dolomitet me respekt do të thotë të kujtosh se jemi pjesë e peizazhit vetëm për kohën e kalimit tonë. Gjurma më e mirë që mund të lëmë është ajo që thuajse nuk duket.
