Se Desmonteghea 2026 in Falcade: het grote feest van de terugkeer van de almen

De hele zomer zijn ze daarboven geweest. Vanaf begin juni graasden de kudden van de Valle del Biois op de almen van de vallei, van de Passo San Pellegrino en van Valles, terwijl beneden in het dal het toeristenseizoen verstreek. Dan komt het einde van september: de dagen worden korter, het gras verliest kracht, de nachten op hoogte worden serieus. Voor de dieren en voor wie ze verzorgt is het tijd om naar huis te gaan.

In Falcade gebeurt die terugkeer niet in stilte. Zaterdagochtend loopt de dorpsstraat vol mensen, en van boven komen de koebellen: kudden getooid met bloemen, linten en spiegeltjes, de wagens van de almen, de veehouders in klederdracht. Het is het moment waarop een hele vallei zichzelf ziet werken — en applaudisseert.

Het heet Se Desmonteghea, het vindt plaats in Falcade van 25 tot 27 september 2026 en is toe aan de tweeëntwintigste editie. Dit jaar draagt het naast de almen een tweede groot erfgoed van de Dolomietendalen met zich mee: de editie 2026 is gewijd aan de carnavals van de dalen.

Wat betekent “Se Desmonteghea”

De naam van het feest is Ladinisch en is letterlijk een verslag: se desmonteghea komt overeen met het Italiaanse onpersoonlijke “si desmontega”, dat wil zeggen men daalt af van de berg, men brengt de dieren omlaag van de almen.

Het werkwoord hoort bij een vast paar. In technisch Italiaans zegt men monticare (het vee naar boven brengen, aan het begin van de zomer) en demonticare (het terugbrengen naar het dal, aan het eind van het seizoen); de dialectvormen die in de Dolomietendalen gangbaar zijn, zijn montegar e desmontegar, waarvan desmontegada. Het voorvoegsel des- doet al het werk: het maakt de opwaartse beweging ongedaan. In het Duits bestaat hetzelfde paar en is het doorzichtig: Almauftrieb e Almabtrieb.

Een precisering is de moeite waard, want het evenement wordt vaak ook gepresenteerd als “transhumance-festival”: de transhumance in strikte zin is een breder begrip, dat seizoensverplaatsingen over lange afstand omvat; de almbeweging, dus de verticale verplaatsing tussen dal en hooggelegen weiden, is daar een bijzondere vorm van. Wat in Falcade gevierd wordt is precies de tweede.

Dat de naam Ladinisch is, is geen kokketterie. De Agordijnse dalen behoren, samen met Zoldo, Ampezzo, Cadore en Comelico, tot de Ladinische taalminderheid die door wet 482/1999 erkend is, en de Valle del Biois is een van de gebieden waar die identiteit het actiefst gecultiveerd wordt — te beginnen juist bij de vereniging die het feest organiseert.

Wat is de desmontegada (en waarom is het geen folklore)

De alm is een systeem, geen ansichtkaart. Laat in het voorjaar gaan de dieren omhoog naar de alm; drie of vier maanden grazen ze boven de duizend meter, waar het gras schaarser is in hoeveelheid maar veel rijker in kwaliteit: daarom hebben almkaas en almvlees zo’n ander profiel. Boven blijft iemand bij ze — de malgaro — om twee keer per dag te melken, de melk te verwerken, afrasteringen te herstellen, het weer in de gaten te houden.

Eind september sluit die cyclus zich. De dieren dalen af, de alm loopt leeg, de balans van het jaar wordt opgemaakt. De afdaling was ooit simpelweg de dag waarop de weg weer vol was; als het goed gegaan was — geen dier verloren, geen ongeluk op hoogte — werden de dieren opgetuigd uit dankbaarheid en uit trots. Daar komen de bloemen vandaan, de linten, de spiegeltjes, de grote koebellen.

Vandaag is die dag een feest geworden, en dat is prima. Maar het is goed te onthouden dat achter de bloemenkransen echte boerenbedrijven staan, die dat werk het hele jaar doen en onder omstandigheden die niets pittoresks hebben. Het is precies het doel waarmee de Gruppo Folk zegt Se Desmonteghea te hebben laten ontstaan: een rijkdom van de streek zichtbaar maken, zoals de boerenbedrijven en de almen dat zijn.

Zaterdag wacht Falcade op de terugkeer van de kudden

Het is het hart van het evenement. Op de ochtend van zaterdag 26 september dalen de almen af en trekken door het historische centrum van Falcade: runderen, maar ook geiten, schapen, ezels en paarden, feestelijk opgetuigd, begeleid door de veehouders en door de versierde wagens van de afzonderlijke almen. In de editie 2025 was de doortocht om 11.00 uur en betrof hij de almen van het weidegebied van de Val del Biois, de Passo San Pellegrino en Valles; het precieze tijdstip voor 2026 wordt met het programma bekendgemaakt.

Na de stoet worden de dieren ondergebracht op de Piana di Falcade, de brede grasvlakte midden in het dorp: daar kunt u tussen de dieren lopen, praten met wie ze houdt, het verschil tussen de rassen begrijpen. Daarna verplaatst het feest zich naar de tent.

Falcade tooit zich: allereerst een feest van de gemeenschap

De DMO Dolomiti Bellunesi schrijft het zonder omhaal: het is “een evenement dat door de bevolking van de Valle del Biois sterk beleefd wordt”, die voor dat weekend het dorp feestelijk optooit. Dat is te zien: balkons, hekken, fonteinen, etalages. En het is vooral te zien aan het aantal mensen uit de vallei dat klederdracht draagt, niet omdat het voorgeschreven is, maar omdat het hun feest is.

Het staat niet tegenover het toerisme — gasten zijn welkom en het feest is mede dankzij hen gegroeid. Het is eerder een kwestie van volgorde: hier voert de gemeenschap niets op voor de bezoekers, ze nodigt hen uit in iets wat ze toch al zou doen.

De markt van de streekproducten: ruim 100 standhouders

Rond de Piana en de tent breidt zich de markt van de streekproducten uit, die volgens de officiële pagina meer dan 100 lokale standhouders telt met ambacht en streekproducten (in de editie 2025 vermeldde de affiche ruim 120 kramen). Almkazen, worst, honing, kleine agrarische producties, hout- en wolbewerking: het soort markt waar de producent doorgaans de persoon is die tegenover u staat.

Onder de tent draait de streekkeuken met de gerechten van de traditie, en de restaurants van de vallei bieden voor de gelegenheid een speciaal Se Desmonteghea-menu aan. Over de gerechten die werkelijk op de kaart staan kunt u beter het programma afwachten: in 2025 draaiden de avonden, om een idee te geven, om een taiada de manz met polenta, om de piat dela tradizion van de zaterdaglunch en om een stier aan het spit op zondag.

Union Ladina Val Biois: het deel dat het verschil maakt

Als Se Desmonteghea geen dorpsfeest is als alle andere, is dat grotendeels te danken aan wie het organiseert. De Gruppo Folk Val Biois ontstaat in 1989, in het spoor van een eerdere groep die actief was tussen het eind van de jaren zestig en het begin van de jaren tachtig, met een uitgesproken eenvoudig doel: plezier maken door volksmuziek en volksdansen die door de ouderen zijn doorgegeven opnieuw uit te voeren. Daarna werd het serieus. In 1996 organiseert de groep de eerste Rassegna dei Gruppi Folk dell’Agordino; halverwege de jaren negentig richt zij de Union Ladina Val Biois op, die samenwerkt met het Istituto Ladin de la Dolomites in Borca di Cadore en deel uitmaakt van de Federazione dei Ladini del Veneto.

Daar komt het deel van het programma vandaan dat dorpsfeesten meestal missen: de culturele verdiepingen en boekpresentaties verzorgd door de Union Ladina, en de boekenstand onder de tent met de uitgaven van de vereniging. Ze zijn ook de reden waarom het evenement, hoewel het de grootste najaarsafspraak van het Agordino geworden is, de draad niet kwijt is: het verklaarde sterke punt is de authenticiteit van de waarden verbonden aan de cultuur en de traditie van de Val del Biois, tijdens het feest doorgegeven via momenten van verdieping.

Over het aantal edities lopen de bronnen niet helemaal gelijk: de Gruppo Folk noemt 2015 als het jaar waarin zij Se Desmonteghea — het feest van de almen in de huidige vorm begon te organiseren, terwijl de officiële telling van de edities verder terug begint — die van 2025 was de eenentwintigste, die van 2026 wordt de tweeëntwintigste.

De folkloregroepen van het Agordino

Het andere sterke moment van het weekend is de optocht van de folkloregroepen, die in de laatste edities de zondagmiddag vulde: kostuums, muziekkorpsen, accordeons en traditionele dansen door het historische centrum en over de Piana.

In 2025 liepen, voor het vijfendertigjarig bestaan van de Gruppo Folk, de bevriende groepen mee uit het Comelico, uit Livinallongo del Col di Lana, Selva di Cadore, Rocca Pietore, San Tomaso Agordino, La Valle Agordina en uit de Conca agordina, begeleid door het korps van Fodom en de accordeongroep van Accordion Alpe Adria, met gasten van buiten de regio. Het is een geografie die het waard is gelezen te worden: op één dag trekken bijna alle Ladinische en alpiene gemeenschappen van de provincie voorbij. Wie er in 2026 bij is, zegt het programma.

2026: Se Desmonteghea ontmoet de carnavals van de dalen

Het is de aangekondigde nieuwigheid van deze editie: 2026 wordt gewijd aan de carnavals van de dalen. Op papier is het een merkwaardige combinatie — carnaval valt in februari, de desmontegada in september — maar cultureel klopt het: het zijn de twee riten die in de Dolomietendalen de wisseling van de seizoenen markeren, en in beide vertelt de gemeenschap zichzelf door iets aan te trekken.

Het erfgoed waaruit geput wordt is aanzienlijk en heeft niets te maken met het carnaval van praalwagens. In de Belluneser Dolomieten overleven archaïsche maskerades met in hout gesneden maskers en een precieze symboliek, van het Agordino tot het Comelico, van de Val di Zoldo tot het Cadore: de Mascorèda en de Matazìn van Sottoguda, in Rocca Pietore, de Gnaga van Fornesighe in de Val di Zoldo, de SantäPloniä van Dosoledo in het Comelico met de Zinghenesta, beschouwd als het eerste vrouwelijke leidmasker van een bergcarnaval in Italië. We hebben de betekenis ervan verteld in ons artikel over carnaval in de Dolomieten.

Welke carnavals er daadwerkelijk in Falcade zullen zijn, is nog niet bekendgemaakt: we werken dit deel bij zodra de organisatoren de lijst publiceren.

Klederdracht: noem het geen dirndl

Op de officiële pagina staat een regel die veel zegt: “om de geest van het feest ten volle te beleven wordt het dragen van klederdracht door alle bezoekers op prijs gesteld”. Het is geen verplichting en u hoeft zich niet te verkleden: het is een uitnodiging om deel te nemen in plaats van te kijken.

Eén ding moet echter gezegd, omdat het op sociale media vaak omgekeerd te lezen is: we zijn hier niet in Tirol. De klederdracht van het Agordino is geen dirndl en geen Tiroler kostuum; het is iets eigens, gedocumenteerd en van dal tot dal verschillend, met een eigen woordenschat. In de nabije Valle Agordina, om het voorbeeld te nemen dat het best beschreven is in de uitgaven van de Belluneser Pro Loco, bestaat de vrouwelijke dracht uit camisa (het hennepen hemd met pofmouwen), carpeta (de wijde wollen rok), gucia e crosat (het jasje en het nauwe vest), garmal (het schort van wollen mousseline), fazolet da col e fazolet da testa; de mannelijke uit camisa, broek, vest, giacheta, cauzet, scarpet e tabaro. De Val Biois heeft haar eigen variant, bewaard en rondgedragen door de Gruppo Folk: die van dichtbij bekijken, tijdens de optocht, is een van de beste redenen om erbij te zijn.

Als het onderwerp u interesseert, gaan we er uitgebreider op in op de pagina over de volkstradities van de Belluneser Dolomieten.

De Val Biois, de melk en een Italiaanse primeur

De Valle del Biois begint bij Cencenighe Agordino en klimt naar de Passo San Pellegrino via Vallada Agordina, Canale d’Agordo en Falcade, onder de Pale di San Martino aan de ene kant en de Focobon aan de andere. Het is een vallei van tabià — de houten hooischuren, hier talrijker dan elders — van hooiweiden en van almen.

En het is vooral een vallei die aan de melk een primeur te danken heeft: op 8 januari 1872 richtte in Canale d’Agordo de aartspriester don Antonio Della Lucia (1824-1906) op wat beschouwd wordt als de eerste coöperatieve zuivelfabriek van Italië. De boeren waren wantrouwig en zagen het nut niet van samenwerken om de melk te verwerken, dus ging Della Lucia zelf kaasmaken in de pastorie om het in de praktijk te bewijzen. Het werkte: in 1881 waren er in de provincie Belluno al vierenvijftig coöperatieve zuivelfabrieken, en de Belluneser kazen begonnen de vallei uit te gaan.

Deze twee feiten samen houden — het feest van de almen en de eerste zuivelcoöperatie van het land, in dezelfde vallei ontstaan met anderhalve eeuw ertussen — is de snelste manier om te begrijpen waarom de desmontegada in Falcade geen historische re-enactment is.

De woorden van de alm, gegrift in de namen van de Dolomieten

Wie onze serie over de toponymie van de Dolomietenpassen volgt, is deze wereld al tegengekomen. De Passo Staulanza bijvoorbeeld draagt in zijn naam de stavoli, de seizoensonderkomens voor het vee: een heel landschap verteld door één woord. De toponymie van de Dolomieten zit vol met zulke taalkundige fossielen — almen, casère, weiden, kudden — en meestal lezen we ze als sporen van een verdwenen economie.

Se Desmonteghea dient er ook toe eraan te herinneren dat die niet verdwenen is. Dezelfde woorden die verklaren waarom een pas zo heet, beschrijven in het laatste weekend van september iets wat echt gebeurt: dieren die afdalen, almen die sluiten, een vallei die de dieren telt. Het is een fossiel dat loopt.

Het programma van Se Desmonteghea 2026

Op het moment van schrijven is het gedetailleerde programma van de editie 2026 nog niet gepubliceerd: de officiële bronnen geven data, plaats, thema en algemene structuur, maar de tijden en de afzonderlijke onderdelen worden nog vastgesteld.We werken dit deel bij zodra het programma bij de organisatoren beschikbaar is.

Wat wel bevestigd is:

• Vrijdag 25 september — opening van het evenement, aangegeven om 18.00 uur, in de tent op het Piazzale dello Sport
• Zaterdag 26 september — in de ochtend de doortocht van de almen door het historische centrum van Falcade; in de middag concentreert het feest zich tussen de Piana en de tent
• Zondag 27 september — de dag van de folkloregroepen en de afsluiting van het evenement

Alle drie de dagen: markt van streekproducten met ruim 100 standhouders, streekkeuken onder de tent, culturele verdiepingen en boekpresentaties van de Union Ladina Val Biois, muziek en traditionele dansen, speciale menu’s in de restaurants van de vallei.

Waarom de reis de moeite waard is

In de Dolomieten van eind september valt er veel te kiezen. Se Desmonteghea biedt iets wat elders niet meer met deze vanzelfsprekendheid te vinden is: een hele vallei die drie dagen ophoudt een bestemming te zijn en weer een dorp wordt, met zijn werk, zijn taal, zijn kleren en zijn dieren midden op straat.

Het is ook, voor wie de minder drukke Dolomieten zoekt, een van de beste momenten van het jaar om de Valle del Biois te leren kennen — een van de mooiste en minst overlopen valleien onder de plekken om te zien in de Belluneser Dolomieten.

Omslagbeeld: de afdaling van de almen in de Dolomieten, met feestelijk opgetuigde dieren langs de dorpsstraat. Foto: Snazzo, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0 — archiefbeeld, niet van Se Desmonteghea in Falcade.